دانشنامه بزرگ اسلامی - مرکز دائرة المعارف بزرگ اسلامی - الصفحة ٤٠٨٣
| انوري، سعدالله جلد: ١٠ شماره مقاله:٤٠٨٣ |
اَنْوَري، سعدالله افندي (د ١٢٠٩ق/١٧٩٤م)، وقايعنويس و كارمند عالى
رتبة دربار عثمانى در زمان سلطان مصطفى سوم، عبدالحميد اول و سلطان سليم
سوم. از آنجا كه به هنگام وفات، سن او بيش از ٦٠ سال ذكر شده، تولد او
احتمالاً پيش از ١١٤٩ق/١٧٣٦م اتفاق افتاده است. وي در طرابوزان به دنيا
آمد (ثريا، ١/٤٤٠-٤٤١؛ جودت، ٦/١٤١) و در استانبول به تحصيل علوم و معارف
پرداخت و وارد دربار عثمانى شد و مقام خواجگانى گرفت (همانجاها). از
١١٨٢ق/١٧٦٨م تا پايان عمرش به مشاغلى چون مأمور تشريفات (تشريفاتچى)،
كاتب قورخانه (جبهچيلر كاتبى)، بازرس موقوفات (موقوفاتچى)، دبير
(تذكرهچى)، بزرگ دبير (بويوك تذكرهچى) و برخى مقامهاي ديگر رسيد (همانجاها؛
٢ EI.(IA;
با اينهمه، در همين سالها، گاه به استقلال و گاه با حفظ سمت، عنوان وقايع
نويس رسمى دربار عثمانى (وقعه نويس) را در اختيار داشت و ٤ بار از وقايع
نويسى عزل شد (همانجاها). به هنگام جنگ دولت عثمانى با روسيه و اتريش، به
ميدان جنگ رفت و وظيفة خود را در استانبول به اديب محمد افندي سپرد (جودت،
٣/٤٢٦).
انوري در استانبول درگذشت و در گورستان قرجه احمد در اسكودار به خاك سپرده
شد (بروسهلى، ٣/٢٣؛ .(IA وي به فارسى و عربى تسلط داشت و گاه شعر نيز
مىسرود (ثريا، همانجا؛ جودت، ٦/١٤١؛ بروسهلى، ٣/٢٢).
از انوري افندي وقايع نامه معروف به تاريخ انوري باقى مانده است. جلد
اول آن وقايع سالهاي ١١٨٢- ١١٨٨ق/ ١٧٦٨-١٧٧٤م را در بر مىگيرد. واصف افندي
اين جلد را با تغييراتى در جلد دوم تاريخ خود آورده است (جودت، ١/٦؛ ٢
EI.(IA; جلد دوم وقايع سالهاي ١١٨٨- ١١٩٧ق/١٧٧٤-١٧٨٣مرا دربرمىگيرد
(جودت،بروسهلى،همانجاها). در برخى از نسخههاي اين جلد، وقايع ٨ ماهة اول
سلطنت سلطان عبدالحميد اول به آن افزوده شده است .(IA) جلد سوم شامل
وقايع سالهاي ١٢٠١-١٢٠٦ق/١٧٨٧-١٧٩٢م است.
در ١٢٤٢ق/١٨٢٦م كتابى به نام تاريخ عثمانى در بولاق به چاپ رسيد كه
وقايع سالهاي ١١٧٣-١١٨٣ق/١٧٦٠- ١٧٦٩م را در بر مىگرفت و تأليف آن به
انوري نسبت داده شده بود (رنو، ٣٣٦ ؛ زنكر، ١١٤ )، اما صحت اين انتساب در
منابع متقدم تأييد نشده است.
مآخذ: بروسهلى، محمد طاهر، عثمانلى مؤلفلري، استانبول، ١٣٤٢ق؛ ثريا، محمد،
سجل عثمانى ( تذكرة مشاهير عثمانيه )، استانبول، ١٣٠٨ق؛ جودت، احمد، تاريخ،
استانبول، ١٣٠٩ق؛ نيز:
EI ٢ ; IA; Reinaud, J. T., X Notice des ouvrages arabes, persans et turcs imprim
E s en gypte n , JA, ١٨٣١, vol. VIII; Zenker, J. Th., Manuel de bibliographie
orientale, Leipzig, ١٨٤٦.
محسن جعفريمذهب