دانشنامه بزرگ اسلامی - مرکز دائرة المعارف بزرگ اسلامی - الصفحة ٤٢٤٦
| بابا سماسى جلد: ١٠ شماره مقاله:٤٢٤٦ |
باباسَمّاسى، خواجه محمد، عارف و صوفى سدة ٨ق در ماوراءالنهر. وي كه
در روستاي سماس از توابع قصبة رامتين درحدود بخارا زاده شد (كاشفى، ١/٧٣؛
قصوري، ٤٣١)، از مشايخ سلسلة خواجگانى بود كه نسبتشان به خواجه ابويعقوب
يوسف همدانى مىرسيد (پارسا، ٤٦؛ ايرانيكا، .(III/٢٩٤ باباسماسى مريد خواجه
على رامتينى، معروف به «حضرت عزيزان» بود و همراه او از بخارا به خوارزم
رفت (غلام سرور، ١/٥٤٥) و حداقل تا زمان درگذشت استاد (٧٢١ق)، درآن ديار
حضور داشت ( ايرانيكا، همانجا). خواجه على رامتينى پيش از مرگ، باباسماسى را
به جانشينى خود برگزيد و ديگر مريدان را به متابعت از او امر كرد (كاشفى،
همانجا).
شهرت باباسماسى بيشتر بدان سبب است كه خواجه بهاءالدين نقشبند مؤسس سلسلة
نقشبنديه را در كودكى به عنوان فرزند روحانى خويش پذيرفته بود (همو، ١/٧٤،
٩٥؛ جامى، ٣٨٥؛ پارسا، ٤٧، ١٢٤؛ بخاري، ٧٩، ١١٣). گفتهاند كه وي پيش از تولد
بهاءالدين، ظهور او را پيشبينى مىكرد. چون بهاءالدين زاده شد، جدش كه خود
از مريدان باباسماسى بود، او را به حضور شيخ آورد و باباسماسى هم آن نوزاد
را فرزند روحانى خويش خواند و خليفة خود امير كُلال را به شفقت در حق او و
تربيتش دستور داد (كاشفى، همانجا؛ جامى، ٣٨٦؛ پارسا، ٤٧- ٤٨؛ بخاري، ٧٩-٨٠؛
غلام سرور، همانجا؛ يمينى، ٣٢٧)؛ و نيز گفتهاند كه بهاءالدين تلقين ذكر را از
باباسماسى گرفته است (بخاري، ١٤٥).
باباسماسى را در شمار صوفيان اهل جذبه و سكر ياد كردهاند (كاشفى، ١/٧٤).
خلفاي چهارگانة او عبارتند از: خواجه صوفى سوخاري، خواجه محمد (يامحمود)
سماسى فرزند وي (غلام سرور، ١/٥٤٦) ، سديگر دانشمند على، و چهارم كه از همه
افضل و اكمل بوده، سيدامير كلال نام داشته، و جانشين و خليفة اصلى او به
شمار مىرفته است. (دربارة او، نك: كاشفى، ١/٧٥-٧٦؛ نبهانى، ١/٢٥٥).
خزينةالاصفيا نخستين مأخذي است كه در آن سال وفات باباسماسى ٧٥٥ق/١٣٥٤م
ضبط شده است (غلام سرور، همانجا)، سپس ديگر منابع حتى به روز فوت وي (١٠
جمادي الا¸خر همان سال) در سماس تصريح كردهاند (قصوري، ٤٣٤؛ نيز نك: مجددي،
١٨٩).
مآخذ: بخاري، صلاح، انيس الطالبين و عدة السالكين، به كوشش خليل ابراهيم
صاري اوغلى و توفيق هاشمپور سبحانى، تهران، ١٣٧١ش؛ پارسا، خواجه محمد،
رسالة قدسيه، به كوشش محمد اقبال، راولپندي، ١٩٧٥م؛ جامى، عبدالرحمان،
نفحات الانس، به كوشش محمود عابدي، تهران ١٣٧٠ش؛ غلام سرور لاهوري، خزينة
الاصفيا، لكهنو، ١٢٩٠ق/١٨٧٣م؛ قصوري، محمدصادق، تذكرة نقشبندية خيريه، لاهور،
١٩٨٨م؛ كاشفى، على، رشحاتعينالحيات، به كوشش علىاصغر معينيان، تهران،
١٣٥٦ش؛ مجددي، محمد يوسف، جواهر نقشبنديه، فيصلآباد، ١٩٩٠م؛ نبهانى، يوسف،
جامع كراماتالاولياء، به كوشش ابراهيم عطوهعوض، قاهره، ١٣٩٤ق/ ١٩٧٤م؛
يمينى، غريب، لطايف اشرفيه، دهلى، ١٢٩٥ق؛ نيز:
Iranica.
غلامعلى آريا