دانشنامه بزرگ اسلامی - مرکز دائرة المعارف بزرگ اسلامی - الصفحة ٤٢٣٩
| باباجان حافظ تربتى جلد: ١٠ شماره مقاله:٤٢٣٩ |
بابا تُنْبُكْتى، احمد بابا بن احمد صنهاجى ماسنى (٩٦٣-١٠٣٢ يا
١٠٣٦ق/١٥٥٦-١٦٢٣ يا ١٦٢٧م)، رجالشناس و فقيه مالكى بلاد سودان. نياكان
احمدبابا از بربرهاي صنهاجه بودند و به خاندان آل اقيت از قبيلة مَسّوفه
تعلق داشتند. وي در شهر تنبكتو١ به دنيا آمد و همانجا به تحصيل پرداخت و در
مدت كوتاهى مدارج علمى را طى كرد. خانوادة او اهل فضل و دانش بودند و مدتها
رهبري مذهبى و امر قضا را بر عهده داشتند (محبى، ١/١٧٠؛ مخلوف، ٢٩٨؛ كتانى،
١/١١٤؛ مراكشى، ٢/٩٩). از برجستهترين استادان وي، پدرش (٩٢٩-٩٩٩ق) بود كه
حديث و منطق را نزد او فراگرفت. احمدبابا نزد عمويش ابوبكر نحو آموخت؛ همچنين
تفسير، حديث، فقه، اصول، ادبيات عرب و تصوف را از شيخ بغيع (٩٣٠-١٠٠٢ق)
فراگرفت و همو بود كه تأثير علمى شگرفى بر بابا تنبكتى گذاشت (محبى، مخلوف،
همانجاها؛ مراكشى، ٢/١٠٠).
در زمان حكومت احمد المنصور (٩٥٦-١٠١٢ق/١٥٤٩-١٦٠٣م) بر مراكش، و تصرف تنبكتو
به فرماندهى محمود زرقون، باباتنبكتى و عشيرة او به سبب مخالفت با حكومت
مركزي دستگير، و به مراكش منتقل شدند. وي در مراكش به زندان افتاد و از
١٠٠٢ق تا ١٠٠٤ق در حبس به سر برد و سرانجام با اين تعهد كه به زادگاهش باز
نگردد، از زندان آزاد شد. بابا تنبكتى در مراكش از جايگاه علمى شايستهاي
برخوردار شد، آنچنانكه از او تقاضا كردند تا در جامعالشرفا در مراكش تدريس
نمايد. طلاب از هر سو به او روي آوردند و حتى چند تن از بزرگان و مشايخ چون
ابوالقاسم ابن ابى نعيم، قاضى ابوالعباس مكناسى، شيخ رجراجى، محمدبن
يعقوب مراكشى، شهاب مقري و ابن ابى العافيه نزد او دانش آموختند (محبى،
١/١٧١- ١٧٢؛ ابن ابى دينار، ١١؛ وفرانى، ٩٧؛ سلاوي، ٥/١٣٠؛ مخلوف، ٢٩٨-٢٩٩؛
مراكشى، ٢/١٠١-١٠٢). در همين دوران تبعيد بود كه بابا تنبكتى مشهورترين اثر
رجالى خود به نام نيل الابتهاج را تكميل كرد و خلاصة آن را با عنوان
كفايةالمحتاج كه به شرح حال علماي مالكى اختصاص دارد، تأليف نمود (عنان،
١/٢٥٦، ٣٥٦-٣٥٧).
تبعيد او تا زمان درگذشت احمد المنصور ادامه داشت و سپس فرزند و جانشين او
زيدان به بابا تنبكتى و عشيرهاش اجازه بازگشت به وطن داد. از سالهاي
١٠١٤ق و ١٠١٥ق به عنوان سال بازگشت آنان به تنبكتو ياد شده است (قادري،
٨٧؛ قس: هرامه، ١/١٤- ١٥). وي تا آخر عمر در زادگاهش به تعليم پرداخت و
سرانجام در همانجا نيز درگذشت (محبى، ١/١٧٢؛ قادري، ٨٧ - ٨٨).
آثار: افزون بر ٤٠ اثر در موضوعات مختلف نحو، فقه، اصول، رجال و تصوف به
بابا تنبكتى نسبت داده شده كه از آن ميان، آثار برجاي مانده اينهاست:
الف - چاپى: ١. نيل الابتهاج بتطريز الديباج، معروفترين اثر مؤلف كه
تأليف آن در ١٠٠٥ق و زمانى كه او در مراكش در تبعيد به سر مىبرد، تكميل
شده است و به تصريح مؤلف، مستدرك و تكملهاي بر كتاب الديباج المذهب ابن
فرحون (ه م) است. اين كتاب نخستين بار در ١٣١٧ق/١٨٩٩م در فاس منتشر گرديد؛
سپس ميان سالهاي ١٣٢٩ و ١٣٥١ق در حاشية الديباجالمذهب ابن فرحون در قاهره
به طبع رسيد و سرانجام به كوشش عبدالحميد عبدالله هرامه در ١٩٨٩م در
طرابلس چاپ شد. ترجمة اسپانيايى كتاب نيز همراه با متن اصلى آن در ١٨٦٥م
در اسپانيا به چاپ رسيده است؛ ٢. مجموعة رسائل شامل «ارشاد الواقف لمعنى
نية الحالف»، «فتح الرزاق فى مسألة الشك فى الطلاق»، «افهام السامع بمعنى
قول الشيخ خليل فى النكاح بالمنافع» و «انفس الاعلاق فى فتح الاستغلاق
من فهم كلام خليل فى درك الصداق» كه در ١٣٠٧ق در فاس منتشر شده است.
ب - خطى: ١. كفاية المحتاج، گزيدة نيل الابتهاج كه نسخههاي خطى متعددي از
آن باقى مانده است (مثلاً نك: عنان، ١/٢٥٦؛ GAL, II/٧١٦ S, GAL, ٦١٨; )؛
II/٢٢٦, ٢. جلب النعمة و دفع النقمة بمجانبة الولاة الظلمة ، GAL,S) همانجا)؛ ٣.
حكم بيع العبيد المجلوبين من السودان (علوش، ٢(١)/٢٧٣)؛ ٤. منن الرب
الجليل، در شرح مختصر خليل (همو، ٢(١)/٢٨٩-٢٩٠؛ محبى، ١/١٧١)؛ ٥. اللا¸لى
السندسية فى الفضائل السنوسية ( فهرست...،٢(٤)/٣٥١؛ ، GAL,S همانجا). ٦. مرآة
التعريف بفضل العلم الشريف، كه نسخة خطى آن در مركز احمد بابا سودانى در
تنبكتو موجود است (نك: هرامه، ١/١٨؛ براي برخى ديگر از آثار خطى، نك: عنان،
١/٩٧؛ هرامه، نيز ، GAL,S همانجاها؛ GAL, ؛ II/٦١٨-٦١٩ براي آثار يافت نشده،
نك: بغدادي، ١/٢٣٠، ٢/١٣٦، ٢١١، ٥٨٥، ٦٧٧ - ٦٧٨؛ هرامه، ١/١٧- ١٨).
شايان توجه است كه در برخى از رسالههاي او، بازتاب انديشة سياسى و
اجتماعى، و نگاه خاص او به مسائل و مشكلات مردم بلاد سودان آشكارا ديده
مىشود.
مآخذ: ابن ابى دينار، محمد، المؤنس، به كوشش محمد شمّام، تونس، ١٣٨٧ق؛
بغدادي، ايضاح؛ سلاوي، احمد، الاستقصاء، به كوشش جعفر ناصري و محمد ناصري،
دارالبيضا، ١٩٥٥م؛ علوش، ي. س. و عبدالله رجراجى، فهرس المخطوطات العربية،
رباط، ١٩٥٤م؛ عنان، محمد عبدالله، فهارس الخزانة الملكية، رباط، ١٤٠٠ق/
١٩٨٠م؛ فهرست المخطوطات المصورة، قاهره، ١٣٩٠ق/١٩٧٠م؛ قادري، محمد، التقاط
الدرر، به كوشش هاشم علوي قاسمى، بيروت، ١٤٠٣ق/١٩٨٣م؛ كتانى، عبدالحى،
فهرس الفهارس، بيروت، ١٤٠٢ق/١٩٨٢م؛ محبى دمشقى، محمدامين، خلاصة الاثر،
قاهره، ١٢٨٤ق؛ مخلوف، محمد، شجرة النور الزكية، قاهره، ١٣٥٠ق؛ مراكشى، عباس،
الاعلام بمن حل مراكش و اغمات من الاعلام، فاس، ١٣٥٥ق/ ١٩٣٦م؛ وفرانى،
محمد، نزهة الحادي باخبار ملوك القرن الحادي، به كوشش هوداس، رباط، مكتبة
الطالب؛ هرامه، عبدالحميد عبدالله، مقدمه بر نيل الابتهاج بابا تنبكتى،
طرابلس، ١٤٠٩ق/١٩٨٩م؛ نيز: GAL,S. GAL;
حميد گوينده