دانشنامه بزرگ اسلامی - مرکز دائرة المعارف بزرگ اسلامی - الصفحة ٤٢٢٦
| ايوانف جلد: ١٠ شماره مقاله:٤٢٢٦ |
ايوانُف، ولاديمير الكسيويچ (١٨٨٦-١٩٧٠م/١٢٦٥-١٣٤٩ش)، شرقشناس روسى
تبار و يكى از محققان برجستة تاريخ و مذهب اسماعيليه. رشتة اصلى مطالعات او،
زبانهاي ايرانى و به ويژه لهجههاي فارسى بود (دفتري، «كتابشناسى...٣» ٥٥
، «اسماعيليه...٤»، .(٢٨
ايوانف نخستين بار در ١٩١٠م/١٢٨٩ش از ايران ديدار كرد و از ١٩١٢ تا ١٩١٤م در
اين كشور اقامت گزيد (همو، «كتابشناسى»، همانجا). در ١٩١٥م در مقام معاونت
كتابداري بخش نسخ خطى شرقى در موزة آسيايى پترزبورگ مشغول به كار شد و در
همين سمت بارها به آسياي مركزي سفر كرد و هزاران نسخة خطى فارسى و عربى
براي آن موزه فراهم آورد. در همين موزه نخستين بار به مجموعهاي از متون
اسماعيلى كه در ١٩١٤م توسط زاروبين٥، متخصص لهجههاي تاجيكى، جمعآوري شده
بود، دست يافت كه موجب آشنايى او با ادبيات اسماعيلى شد (همو، ٦٦٥).
ايوانف در ١٩١٨م/١٢٩٧ش روسيه را ترك گفت و ديگر هرگز به سرزمين مادري
بازنگشت (همو، «اسماعيليه»، همانجا). وي پس از ترك روسيه تا ١٩٢٠م/١٢٩٩ش در
خراسان اقامت گزيد؛ سپس به تابعيت انگلستان درآمد و بههندوستان رفت.
زندگى ٤٠سالة او در هند همه به تحقيق و همكاري با اسماعيليان آن ديار گذشت؛
چنانكه در تأسيس جامعة اسماعيلى بمبئى در ١٩٤٦م/١٣٢٥ش نقش مهمى ايفا كرد و
با آن انجمن و شخص آقاخان به همكاري پرداخت و كتابى دربارة دژهاي الموت
نيز نوشت («ولاديمير...»، ٤٦٩). در ١٩٢٢م نخستين اثر مهم اسماعيلى او در آنجا
منتشر شد. وي در اين اثر كه اسماعيليتيكا نام داشت، نخستين بار شماري از
متون اسماعيلى نزاري را انتشار داد. ايوانف در مسير مطالعات خود با بسياري از
اسماعيليان هند و نواحى مجاور، به ويژه بدخشان و جيحون عليا، آشنا شد و از
اين طريق به بسياري از متون اسماعيلى دست يافت. در همين دوره، اولين بار
فهرست جامعى از متون اصيل شاخههاي مختلف فرقة اسماعيليه با عنوان
«راهنماي ادبيات اسماعيلى» منتشر كرد (دفتري، ٦٦٦؛ همو، «كتابشناسى»، .(٥٦ در
١٩٣٣م با كمك برخى از دوستان اسماعيلى خود «انجمن تحقيقات اسلامى» بمبئى
را تأسيس كرد و ٥ اثر مهم اسماعيلى خود را، بين سالهاي ١٩٣٣ تا ١٩٤٢م در
مجموعة انتشارات آن انجمن به چاپ رساند (همانجا). يكى از وجوه مهم تحقيقات
ايوانف آن است كه وي نگرش دانشمندان و محققان پس از خود را دربارة اين
فرقه كه اساساً مبتنى بر منابع مخالفان اسماعيليه بود، تغيير داد و در مسيري
علمى افكند (لويس، ١٨).
ايوانف يكبار در ١٩٢٨م/١٣٠٧ش و ديگربار در ١٩٣٧م/١٣١٦ش، از قلعة الموت ديدار
كرد و در همين سال در ايران آثار مهمى از امامان شاخة نزاري فرقة اسماعيليه
را در قراء انجدان و كهك از نواحى محلات كشف كرد. وي حدود ٢٠ سال بعد، با
حمايت گروه تحقيقاتى اسماعيليان افريقا (مُمبسا) به تحقيق دربارة الموت
پرداخت و نتايج اين تحقيقات را در كتابى تحت عنوان الموت و لمسر در ١٩٦٠م
منتشر كرد كه هنوز جامعترين بررسى باستانشناسانه و مهمترين مأخذ علمى
دربارة قلاع الموت است. ايوانف در اين مطالعات محل تقريبى قلعة ميمون دژ
را كه مقر ركنالدين خورشاه آخرين خداوند الموت بود و به دست هولاكو سقوط
كرد، نشان داد (دفتري، ٦٦٦ -٦٦٧).
تحقيقات اسماعيلى ايوانف تقريباً تمام دورههاي اصلى تاريخ و سير تحول
عقايد اسماعيليان، به ويژه شاخة نزاريه را در بر مىگيرد. وي شماري متون
كهن نزاري را كه همگى به زبان فارسى است، تصحيح، ترجمه و منتشر كرد و به
اين سبب، او را بنيانگذار بىرقيب مطالعات جديد نزاري دانستهاند (همانجا).
آثار منتشر شدة ايوانف به زبانهاي فارسى، عربى، روسى، انگليسى و فرانسه به
١٤٥ اثر مىرسد (همو، ٦٦٨). ايوانف در ١٩٥٩م/ ١٣٣٨ش به علت نامساعد بودن آب
و هواي هندوستان به تهران آمد و ١١ سال آخر عمر را در اين شهر گذراند و
همانجا درگذشت (براي آثار او، نك: همو، ٦٦٨ -٦٧٤، نيز «كتابشناسى»، ff. .(٥٥
مآخذ: دفتري، فرهاد، «ولاديمير ايوانف، استادي در اسماعيليه شناسى»، آينده،
تهران، ١٣٦٢ش، س ٩، شم ٨ و ٩؛ لويس، برنارد، تاريخ اسماعيليان، ترجمة فريدون
بدرهاي، تهران، ١٣٦٢ش؛ «ولاديمير ايوانف»، راهنماي كتاب، تهران، ١٣٤٩، س
١٣، شم ٥ -٧؛ نيز:
, F., X Bibliography of the Publications of the Late W.Ivanow n , Islamic
Culture, Hyderabad, ١٩٧١, vol. XLV, no. ١; id, The Ism ? q / l / s: Their
History and Doctrines, Cambridge, ١٩٩٥.
جواد فيروزي