دانشنامه بزرگ اسلامی - مرکز دائرة المعارف بزرگ اسلامی - الصفحة ٤٢١٢
| ايلى جلد: ١٠ شماره مقاله:٤٢١٢ |
ايلى، رودي در آسياي مركزي كه از پيوند دو رود تِكِس و كونگِس در
شرق كوههاي تيان شان پديد آمده است. اين دو رود از منطقة سينكيانگ اويغور
در خاك چين مىگذرد و در همان سرزمين به يكديگر مىپيوندند و رود ايلى را
تشكيل مىدهند X/١٢٧) , ٣ .(BSEبرخى از مؤلفان اراضى حوضة رود ايلى را محدودة
اسلام دانستهاند (بارتولد، .(V/٨٣ از ايلى نخستينبار در مآخذ چينى پيرامون
اخبار مربوط به تركان غربى در تاريخ امپراتوري دودمانِ تان (سدههاي
٧-١٠م) ياد شده است و اين زمانى بود كه يكى از عمدهترين راههاي بازرگانى
ميان چين و تركستان از دشت ايلى مىگذشت (همو، III/٤٣٣, .(II/٨٤ حدود العالم
قديمترين مأخذ اسلامى است كه در آن از رود ايلى به صورت «ايلا» ياد شده
است (ص ٣٦٤- ٣٦٥). در تاريخ وصاف (ص ٢٤٩) و ديوان لغاتالترك (كاشغري، ٢٨٨)
اين نام به صورت «ايلا» آمده است. شرفالدين على يزدي (ص ٣٢٢، ٤٢٦)، حافظ
ابرو (٢/٨٩١) و دوغلات (ص نام اين رود را به صورت «ايله» نوشتهاند.
رشيدالدين نام اين رود را «هيله» آورده است (٢/٨٨٣، ٨٨٤).
آب رود ايلى به درياچة بالخاش مىريزد، ولى مؤلف حدودالعالم (ص ٣٦٥) محل
ريزش آن را درياچة ايسكوك (اسكول) دانسته است. ايسكوك يا اسكول همان
ايسيغ كول (ه م) است. مينورسكى نظر مؤلف حدود العالم را درست نمىداند و
معتقد است كه اين رود به بالخاش مىريزد نه اسكول! (ص ٤٢). درازاي رود
ايلى از محل پيوستن دو رود تكس و كونگس تا محل ريزش آن به درياچة بالخاش
در قزاقستان ٠٠١ ،١كم، و از سرچشمة رود تكس ٤٣٩ ،١كم، و مساحت حوضة اين رود ١٤٠
هزار كم٢ است. مسير علياي رود كوهستانى است كه در مسير سفلا وارد دشت كَشْ
مىشود. در اينجا رود ايلى به چند شاخه منقسم مىگردد ( ، BSEهمانجا).
مآخذ: حافظ ابرو، عبدالله، زبدة التواريخ، به كوشش كمال حاج سيد جوادي،
تهران، ١٣٧٢ش؛ حدودالعالم، به كوشش مينورسكى، كابل، ١٣٤٢ش؛ رشيدالدين
فضلالله، جامع التواريخ، به كوشش محمد روشن و مصطفى موسوي، تهران،
١٣٧٣ش؛ شرفالدين على يزدي، ظفرنامه، به كوشش عصامالدين اورونبايوف،
تاشكند، ١٩٧٢م؛ كاشغري، محمود، ديوان لغات الترك، ترجمة محمد دبيرسياقى،
تهران، ١٣٧٥ش؛ مينورسكى، و.، حواشى و تعليقات بر حدودالعالم (هم)؛ وصاف،
تاريخ، تحرير عبدالمحمد آيتى، تهران، ١٣٤٦ش؛ نيز:
, V. V., Sochineniya, Moscow, ١٩٦٣-١٩٦٨; BSE ٣ ; Dughl D t, M. H., The Tarikh -
i - Rashidi, tr. Denison Ross, Patna, ١٩٧٣.
عنايتالله رضا