دانشنامه بزرگ اسلامی - مرکز دائرة المعارف بزرگ اسلامی - الصفحة ٤٢١١
| ايله جلد: ١٠ شماره مقاله:٤٢١١ |
اَيْله، از شهرها و بنادر باستانى فلسطين و از مراكز مهم تلاقى راههاي تجاري
عراق و مصر و شام و عربستان در قرون اولية اسلامى. اين نام در منابع كهن
به صورتهاي اَيْلَنه و اَيْلَنَن (استرابن، ؛ VII/٣١٣ يوزفوس، ٦٥٩ ؛ پاولى،
آمده است. برخى محققان ايلوت١ و ايلت٢ مذكور در عهد عتيق را (اول
پادشاهان، ٩:٢٦؛ دوم پادشاهان، ١٤:٢٢) همان ايله دانسته، و با عصيون جابر در
غرب آن يكى به شمار آوردهاند I/٧٨٣) , ٢ ؛ EIنيز گلوك، و برخى ايله را نام
كهن عقبه شمردهاند («راهنماي...٣»، ٢٤٥ ؛ اسميث، ٢٥٦ ؛ ٦٢ ؛ WNGD, قس: آلْت،
.(٢٦٨ در منابع اسلامى اين شهر و اطراف آن را ايله و ناحية ايله خوانده
(ابن خردادبه، ٨١؛ اصطخري، ١٦؛ اشكال العالم، ٣٩؛ ياقوت، ١/٤٢٢؛ ابوعبيد،
٤/١١٤٣)، و خليج عقبه را هم خليج ايله گفتهاند (مثلاً نك: حدودالعالم، ٥٥؛
قس: جودائيكا، :VI/٥٦٧-٥٦٨ مسلمانان ايله را پس از فتح، عقبه خواندهاند).
در عهد عتيق از اين شهر به عنوان شهر اصلى سرزمين ادوم كه به دست داوود و
سليمان نبى فتح شد، سخن رفته است (دوم سموئيل، ٨:١٤؛ اول تواريخ ايام،
١٨:١٣؛ دوم تواريخ ايام، ٨:١٧؛ اول پادشاهان، ٩:٢٦؛ اسميث، ١٩١ ؛ هاكس، ١٤٢؛
قس: فرانك، ٢٤٤ ؛ زلين، .(١٢٣ ايله از ٢٧٤ تا ٣١قم در دست حاكمان يونانى
مصر بود و كانون ارتباطى راههاي تجاري نبطيان به شمار مىرفت (كونن، ٤٠٢
-٤٠١ ؛ كارمُن، و معادن مسِ آنجا از روزگار باستان مورد بهرهبرداري بوده
است (مزار، ٢٨٥ .(٨, پس از پايان حاكميت نبطيان بر ايله در ١٠٦م، روميان بر
آنجا مستولى شدند و ترايان امپراتور روم جادهاي از بصرا تا ايله احداث كرد
كه به راهى كه از پترا مىآمد، متصل شد و تا ساحل مديترانه امتداد يافت
(كونن، ١٢٠ ؛ «باستانشناسى٤»، .(٣٦ بدينسان مهمترين راههاي باستانى ايله،
راههاي متصل به دمشق، غزه و نيز جادهاي بود كه اين شهر بندري را از طريق
شبه جزيرة سينا به مصر متصل مىساخت (اسميث، .(٢٦٨
نخستين ارتباط ايله با مسلمانان در ٩قم اتفاق افتاد. در اين سال وقتى
پيامبر اسلام(ص) در تبوك بود، يوحنابن رؤبه اسقف ايله به نزد پيامبر رفت و
صلح خواست و بدان شرط كه جزيه دهند و عبور مسلمانان را از شهر تسهيل كنند،
عهدنامة صلح منعقد شد (بلاذري، ٥٩؛ مسعودي، ٢٧٢).
ايله لااقل تا اواسط سدة ٤ق به عنوان كانون اتصال راههاي تجاري باقى
ماند، تا جايى كه تمامى راههاي زمينى از عراق، مصر و شام به مدينه در آنجا
به يكديگر مىپيوست (اصطخري، ٢٩؛ يعقوبى، ٩٠) و به ويژه راه حجاج مصر از
اين شهر مىگذشت (همانجا؛ ابوالفدا، ٨٧).
شهر ايله در دورة جنگهاي صليبى به واسطة درگيريهاي مداوم صدمات فراوانى
ديد. در ٥١٠ق/١١١٦م بالدوين اول اين شهر را تصرف كرد و به قلمرو اميرنشين
كَرَك منضم ساخت ( ، EIهمانجا؛ جودائيكا، و اين امير مسيحى با تسلط بر ايله
به تحديد تجارت مسلمانان و سفر حجاج پرداخت (ابن اثير، ١١/٤٩٠؛ جودائيكا، نيز
«راهنماي»، همانجاها).
در ٥٦٥ق/١١٧٠م صلاحالدين ايله را از صليبيون باز پس گرفت و آن را به مصر
منضم ساخت (همانجاها) و از آن پس اين ناحيه جزو نواحى مصر به شمار مىآمد
(قزوينى، ٢٦٣)، تا جايى كه حمدالله مستوفى آن را از شهرهاي مشهور مصر
خوانده است (ص ٢٧٢). در سدة ٨ق ايله شهر كوچكى بود كه تنها «برجى» از آن
برجاي مانده بود (ابوالفدا، همانجا) و از كورههاي مخروبة مصر به شمار مىرفت
(سيوطى، ١/٢٨). به گفتة ابوالفدا ايله قلعة ديگري در دريا داشت كه در زمان
او متروك مانده، و حاكم آن به قلعة واقع در ساحل نقل مكان كرده بود
(همانجا).
ايله از ١٣٣٥ تا ١٣٤٣ق/١٩١٧ تا ١٩٢٥م جزئى از سرزمين حجاز به شمار مىآمد،
اما از آن پس به اردن منضم شد و سرانجام (طى نوامبر ١٩٥٦ تا ژانوية
١٩٥٧م/آبان تا دي ١٣٣٥) به اشغال اسرائيل درآمد ، WNGD) همانجا). ويرانههاي
اين شهر باستانى در گوشة غربى خليج عقبه و در يك كيلومتري شمال محل فعلى
بندر عقبه (اردن) قرار دارد (آلت، ٢٦٨ ؛ فرانك، همانجا). در اين محل آثاري
از دورههاي مختلف تاريخى برجاي مانده است.
مآخذ: ابن اثير، الكامل؛ ابن خردادبه، عبيدالله، المسالك و الممالك، بغداد،
١٩٨٨م؛ ابوعبيد بكري، عبدالله، معجم ما استعجم، به كوشش مصطفى سقا، بيروت،
١٩٨٣م؛ ابوالفدا، تقويم البلدان، به كوشش رنو و دوسلان، پاريس، ١٨٤٠م؛
اصطخري، ابراهيم، مسالك و ممالك، ترجمة كهن فارسى، به كوشش ايرج افشار،
تهران، ١٣٤٧ش؛ اشكال العالم، منسوب به ابوالقاسم جيهانى، ترجمة على بن
عبدالسلام كاتب، به كوشش فيروز منصوري، مشهد، ١٣٦٨ش؛ بلاذري، احمد،
فتوحالبلدان، ليدن، ١٨٦٦م؛ حدودالعالم، به كوشش منوچهر ستوده، تهران،
١٣٤٠ش؛ حمدالله مستوفى، نزهةالقلوب، ليدن، ١٩١٣م؛ سيوطى، حسن المحاضرة،
قاهره، ١٩٦٧م؛ عهدعتيق؛ قزوينى، زكريا، آثار البلاد، بيروت، ١٩٨٤م؛ مسعودي،
على، التنبيه و الاشراف، ليدن، ١٨٩٣م؛ هاكس، جيمز، قاموس كتاب مقدس،
تهران، ١٣٤٩ش؛ ياقوت، بلدان؛ يعقوبى، احمد، البلدان، بيروت، ١٩٨٨م؛ نيز:
, D. A. X Die Meilenz L hlung an der r N mischen Strasse Antiochia - Ptolemais n
, Zeitschrift des deutschen pal L stina - Vereins, Leipzig, ١٩٧٢, vol. LI;
Archaeology, Jerusalem, ١٩٧٠; EI ٢ ; Frank, F., X Aus der q Araba n ,
Zeitschrift des deutschen pal L stina - Vereins, Leipzig, ١٩٣٤, vol. LVII;
Gluck, N., The River Jordan, New York, ١٩٦٨; Josephus, Jewish Antiquities, tr.
H. St. J. Thackeray and R. Marcus, London, ١٩٧١; Judaica; Karmon, Y., Israel (A
Regional Geography), London, ١٩٧١; Kuhnen, H - P., Pal L stina in griechisch - r
N mischer Zeit, M O nchen, ١٩٩٠; Mazar, A., Archaeology of the Land of the
Bible, New York, ١٩٩٢; The Middle East Intelligence Handbooks, ١٩٤٣-١٩٤٦,
Palestine and Transjordan, London,١٩٨٧; Pauly; Selin,E., X Zur Lage von Ezion -
Geber n , Zeitschrift des deutschen pal L stina - Vereins, Leipzig, ١٩٣٦, vol.
LIX; Smith, G. A., The Historical Geography of the Holy Land, London, ١٩٧٤;
Strabo, The Geography, tr. H. L. Jones, London, ١٩٧٦; WNGD.
عباس سعيدي