دانشنامه بزرگ اسلامی - مرکز دائرة المعارف بزرگ اسلامی - الصفحة ٤١٩٣
| ايشرداس جلد: ١٠ شماره مقاله:٤١٩٣ |
ايشَرْداس، يا ايسرداس، شريداس (١٠٦٦- پس از ١١١٠ق/ ١٦٥٦- ١٦٩٨م)،
مورخ هندي روزگار اورنگ زيب و نويسندة فتوحات عالمگيري. آنچه از زندگانى
ايشرداس در دست است، تقريباً منحصر به مطالبى است كه خود وي در تنها اثرش،
فتوحات عالمگيري، به ويژه ديباچة آن آورده است. او از برهمنان قوم ناگر
بود و در عهد شاهجهان ديده به جهان گشود. از روزگار جوانى تا ٣٠ سالگى به
عنوان منشى و كاتب نزد شيخالاسلام بن عبدالوهاب كه قاضى لشكر بود، خدمت
مىكرد (نك: ريو، .(I/٢٦٩ وي بعدها به خدمت شجاعت خان در آمد. شجاعت خان كه
از سوي عالمگير استاندار گجرات بود، او را به عنوان امين و محصل ماليات به
كار گمارد (آفتاب اصغر، ٤٥٨). ايشرداس از سوي شجاعت خان به سفارت نزد
درگاداس (سردار راجپوتان) كه بر سر پارهاي مسائل با عالمگير به مخالفت
برخاسته بود، رفت و نوادگان اورنگ زيب را كه نزد راجپوتان به سر مىبردند،
رهانيد و امپراتور نيز به پاس اين خدمت فرماندهى ٢٥٠ سوار را به ايشرداس
سپرد و دهى را تيول او كرد (همو، نيز ريو، همانجاها).
او دست كم تا سال چهل و دوم سلطنت اورنگ زيب (١١٠٩ق) زنده بوده است،
زيرا در خاتمة كتاب خود به شرح رويداد بازگشت نوادگان اورنگ زيب در اين
سال پرداخته است (نك: ريو، همانجا).
شهرت ايشرداس مرهون تنها اثر فارسى او فتوحات عالمگيري است كه تأليف آن
در ٢١ ربيعالاول ١١٤٣ق/٢٣ سپتامبر ١٧٣٠م، به پايان رسيده است (نك: سركار،
.(٧١ ايشرداس در اين اثر به نگارش خاطرات زندگى پرماجراي خود و احوال
دوران سلطنت عالمگير، از زمان جلوس (١١٠١ق/١٦٩٠م)، تا سال سى و سوم سلطنت
وي پرداختهاست. اين اثر علاوه بر يكمقدمه و يكخاتمه، مشتمل بر ٧ باب
است كه هر يك را سوانح ناميده است (آفتاب اصغر، ٤٥٨، ٤٦٠). اين كتاب به
سبب اطلاعات ارزندة آن دربارة دوران سلطنت اورنگ زيب از اهميت بسزايى
برخوردار است (نك: ريو، آفتاب اصغر، همانجاها؛ نيز ٢ )؛ EIبا اينهمه، مؤلف
دربارة اوضاع هند شمالى دچار لغزشهايى شده است (سيدعبدالله، ٦٤) و با آنكه
نويسنده كمتر به تاريخ رخدادها اشاره كرده، و نيز نامهاي افراد و جاها را
آشفته ضبط كرده است، مىتوان او را معتبرترين مورخ دورة خود به شمار آورد
(سركار، همانجا).
متن فارسى فتوحات عالمگيري تاكنون چاپ نشده (دربارة نسخههاي خطى آن، نك:
آفتاب اصغر، همانجا؛ منزوي، خطى، ٦/٤٦٨١، خطى مشترك، ١٠/٦١٧؛ ريو، )،
I/٢٦٩-٢٧٠ اما تسنيم احمد آن را به انگليسى ترجمه كرده است (دهلى، ١٩٣٦م).
سركار نيز ترجمة انگليسى بخشهايى از فتوحات عالمگيري را در كتاب خود
«مطالعاتى دربارة سلطنت اورنگ زيب» (كلكته، ١٩٣٣م) آورده، و فهرستى از
مطالب آن را به دست داده است (مارشال، .(٢٠٧
مآخذ: آفتاب اصغر، تاريخ نويسى در هند و پاكستان، لاهور، ١٣٦٤ش؛ سيد عبدالله،
ادبيات فارسى در ميان هندوان، ترجمة محمد اسلم خان، تهران، ١٣٧١ش؛ منزوي،
خطى؛ همو، خطى مشترك؛ نيز:
٢ ; Marshall, D. N., Mughals in India, London, ١٩٨٥; Rieu, Ch., Catalogue of the
Persian Manuscripts in the British Museum, London, ١٨٧٩; Sarkar, J. N., Romance
of Historiography from Shah Alam I to Shah Alam II, Calcutta, ١٩٨٢.
آفاق حامدهاشمى