دانشنامه بزرگ اسلامی - مرکز دائرة المعارف بزرگ اسلامی - الصفحة ٤١٨٥
| ايرتيش جلد: ١٠ شماره مقاله:٤١٨٥ |
ايرْتيش، رودي در سيبري غربى و شرق جمهوري قزاقستان. اين رود را در
زبان مغولى ارچيس و ارتسيس مىنامند ( بروكهاوس ). در يكى از كتيبههاي
اورخون متعلق به سدة ٢ق/٨م از اين رود ياد شده است (بارتولد، .(٤٣٥ در
متون اسلامى نيز نام اين رود با ضبطهاي گوناگون آمده است (نك: مسعودي، ٥٥؛
حدود العالم، ٤٦، ٨٥؛ گرديزي، ٢٥٨). در ظفرنامه در جريان لشكركشيهاي تيمور نيز
از اين رود با عنوان ارتيش ياد شده است (شرفالدين، ١/٣٤١؛ نظامالدين،
١١٥).
ايرتيش بزرگترين شاخة چپ رود اُبى است كه از يخچالهاي دامنة جنوب غربى
كوههاي آلتايى در مغولستان سرچشمه مىگيرد («دائرة المعارف...١»، .(II/١٤٤
اين رود داراي دو سرچشمه است كه به ايرتيش سفيد و ايرتيش آبى شهرت دارند
(بارتولد، نيز مسعودي، همانجاها). رود ايرتيش (برپاية اطلاعات جديد) ٢٤٨ ،٤كم
طول دارد («دائرةالمعارف»، همانجا).
مسعودي چنين مىپنداشته كه اين رود پس از عبور از سرزمين كيماك و غز به
درياي خزر مىريخته است (همانجا؛ نيز نك: حدود العالم، ٤٦). رود ايرتيش
سرانجام پس از طى ٤٠٥ كم از خاك چين به اقيانوس منجمد شمالى مىريزد.
پهناي اين رود در مسير سفلاي آن به حدود ٨٠٠ متر مىرسد. اين رود براي
كشتيرانى مناسب است. از زمان احداث راهآهن سراسري سيبري، اهميت رود
ايرتيش از نظر ارتباط نسبت به ادوار گذشته به مراتب بيشتر شده است
(بارتولد، ٤٣٦ .(٤٣٥-
مآخذ: حدودالعالم، بهكوشش منوچهر ستوده، تهران، ١٣٤٠ش؛رشيدالدينفضلالله،
جامع التوارخ، به كوشش بهمن كريمى، تهران، ١٣٣٨ش؛ شرفالدين على يزدي،
ظفرنامه، به كوشش محمد عباسى، تهران، ١٣٣٦ش؛ گرديزي، عبدالحى، زينالاخبار،
به كوشش عبدالحى حبيبى، تهران، ١٣٤٧ش؛ مسعودي، على، التنبيه والاشراف،
بيروت، دارصعب؛ نظامالدين شامى، ظفرنامه، به كوشش محمدپناهى سمنانى،
تهران، ١٣٦٣ش؛ نيز:
, W. W., X Raboti po istorichesko o geografii n , Sochineniya, Moscow, ١٩٦٥,
vol. III; Brockhaus; Kratkaya geograficheskaya entsiklopediya, Moscow, ١٩٦١.
عنايتالله رضا