ايرانْشَهْر، كتابى‌ دائرةالمعارف‌گونه‌ كه‌ به‌برخى‌ از مسائل‌سياسى‌، اجتماعى‌، فرهنگى‌ و اقتصادي‌ ايران‌ پرداخته‌ است‌. تأليف‌ ايرانشهر در ١٣٣٤ش‌/١٩٥٥م‌ در شصت‌ و دومين‌ جلسة كميسيون‌ ملى‌ يونسكو به‌ تصويب‌ رسيد. پس‌ از اعلام‌ همكاري‌ وزارتخانه‌هاي‌ فرهنگ‌ و امور خارجه‌، دانشگاه‌ تهران‌ و سازمان‌ برنامه‌، طرح‌ اجراي‌ آن‌ آغاز شد. بعدها دامنة مندرجات‌ اين‌ مجموعه‌ توسعه‌ يافت‌ و افزون‌ بر تاريخ‌ سياسى‌ و فرهنگى‌، مطالبى‌ نيز دربارة ايران‌ قديم‌ و جديد در آن‌ فراهم‌ آمد (حكمت‌، ١/ ط - ي‌).
فريدون‌ اردلان‌، على‌اكبر مشير سليمى‌، ذبيح‌الله‌ صفا و موسى‌ عميد در هيأت‌ تحريرية آن‌ عضويت‌ داشتند و از ١٣٣٨ش‌/١٩٥٩م‌ به‌ جمع‌آوري‌ مطالب‌ و تأليف‌ مقالات‌ پرداختند. همچنين‌ جمعى‌ از دانشمندان‌ و صاحب‌ نظران‌ ايرانى‌ و غير ايرانى‌ به‌ همكاري‌ دعوت‌ شدند (همو، ١/ ي‌، يد). در ميان‌ نويسندگان‌ ايرانشهر نامهايى‌ چون‌: سيدحسن‌ تقى‌زاده‌، على‌اصغر حكمت‌، على‌اكبر شهابى‌، جواد مشكور، سيدحسين‌ نصر، سعيد نفيسى‌، ديويد فلاتري‌، آندره‌ گدار و لارنس‌ لاكهارت‌ به‌ چشم‌ مى‌خورد (نك: همو، ١/ يه‌ - يح‌، ٢/ و - ي‌).
نويسندگان‌ ايرانشهر تأليف‌ كتابى‌ جامع‌ را در نظر داشتند كه‌ تاريخ‌ ايران‌ را از كهن‌ترين‌ روزگار تا زمان‌ حاضر بررسى‌ كند و با رعايت‌ اختصار به‌ جنبه‌هاي‌ علمى‌، هنري‌ و حوادث‌ سياسى‌ و اجتماعى‌ آن‌ بپردازد (همو، ١/ ز - ح‌).
ايرانشهر در دو مجلد و ٤ باب‌ (= كتاب‌) تدوين‌ شده‌ است‌ كه‌ در آن‌ از جغرافياي‌ طبيعى‌ و انسانى‌، تاريخ‌ سياسى‌ و فرهنگى‌، سازمانهاي‌ اداري‌ و اجتماعى‌ و اقتصاد و عمران‌ سخن‌ به‌ ميان‌ آمده‌ است‌. تأليف‌ و طبع‌ اين‌ اثر بيش‌ از ٥ سال‌ طول‌ كشيد (همو، ٢/ب‌). مجلد اول‌ آن‌ در ١٣٤٢ش‌ و مجلد دوم‌ در ١٣٤٣ش‌ در تهران‌ به‌ چاپ‌ رسيد.
پرداختن‌ به‌ جنبه‌هاي‌ مختلف‌ تاريخ‌ و فرهنگ‌ ايران‌ و كوشش‌ براي‌ خلاصه‌نويسى‌، سبب‌ شد كه‌ ايرانشهر از برخى‌ مباحث‌ تفصيلى‌ و ذكر منابع‌ و مآخذ بى‌نصيب‌ بماند (همو، ١/ يج‌). ناقص‌ و نادرست‌ بودن‌ برخى‌ اطلاعات‌ مذهبى‌ (نك: مدرسى‌، شم ٥، ص‌ ٣٨١-٣٨٣، شم ٦، ص‌ ٥٣٩ -٥٤٠)، غير مستند بودن‌ مطالب‌ مربوط به‌ آداب‌ و رسوم‌ و اعتقادات‌ عاميانه‌ و نيز مشخص‌ نبودن‌ مآخذ و استفاده‌ از برخى‌ منابع‌ غير موثق‌ (نك: كتيرايى‌، ٣٩-٤١، ٥٠)، از جمله‌ انتقادهايى‌ است‌ كه‌ بر ايرانشهر وارد شده‌ است‌.
مآخذ: حكمت‌، على‌اصغر، مقدمه‌ بر ايرانشهر، تهران‌، ١٣٤٢-١٣٤٣ش‌؛ كتيرايى‌، محمود، «آداب‌ و رسوم‌ و اعتقادات‌ عامه‌»، نگين‌، تهران‌، ١٣٤٦ش‌، شم ٣٣؛ مدرسى‌ چهاردهى‌، مرتضى‌، «نقدي‌ بر كتاب‌ ايرانشهر »، وحيد، تهران‌، ١٣٤٥ش‌.
ليلا پژوهنده‌