دانشنامه بزرگ اسلامی - مرکز دائرة المعارف بزرگ اسلامی - الصفحة ٤١٧٧
| ايرانشاه بن ابى الخير جلد: ١٠ شماره مقاله:٤١٧٧ |
ايرانْشاهِ(ايرانْشانِ)بْنِ اَبىالْخِيْر، حماسهسراي فارسىگوي سدههاي
٥ و ٦ق كه دو منظومة بهمننامه و كوشنامه به او منسوب است. در هيچيك از
اين دو منظومه كه به تقليد از فردوسى سروده شده، نام ايرانشاه نيامده،
اما صاحب مجملالتواريخ، منظومة بهمننامه را به ايرانشان نسبت داده (ص
٩٢)، و مصحح مجملالتواريخ (بهار، ٩٢-٩٣، حاشية ٤)، آن را به ايرانشاه تصحيح
كرده است و اغلب محققان بعدي همين ضبط را پذيرفتهاند (صفا، ٣٠٠؛ قس:
متينى، ٢٩-٣٠، كه صورت ايرانشان را ترجيح داده است؛ نيز نك: ريو، ١٣٦ -١٣٥ ؛
استوري، .(V(٢)/٥٦٣
از زندگى اينشاعر اطلاعچندانى نداريم،ولى مىدانيمكه بهروزگار سلطان
محمود بن ملكشاه و برادر او محمد مىزيسته است (ايرانشاه، بهمننامه،
ديباچه، بيت ١٤٣ بب). برخى براساس قراينى او را برادر شهمردان بن ابى
الخير، و زادگاهش را ري دانستهاند (عفيفى، پانزده). از اشعار ايرانشاه
پيداست كه مسلمان بوده، و از دانش دينى بهره داشته است( كوشنامه،
بيتهاي٦٦٤ -٦٨٣، ٤١٢ ،٢-٤١٣،٢،٧٩١ ،٤- ٧٩٧ ،٤، جم ؛ نيز نك: متينى، ٣١-٣٢). وي
نيز مانند ديگر حماسهسرايان ايرانى در منظومههاي خود تقديرگرا ( كوشنامه،
بيتهاي ٧٥١ ،٣، ١٨٥ ،٦، جم، بهمننامه، بيتهاي ٥٠٨ ،٣،٩٠٠ ،٣،٠٩٢ ،٤- ٠٩٣ ،٤،
جم)، و در اشعارخويشمدافعفضايلاخلاقىاست(همان،بيت ٩٠٢ ،١ بب، ٢٢٦ ،٨،جم).
دو منظومة منسوب به وي:
١. بهمننامه، كه مشتمل است بر ١٠ هزار بيت در بحر متقارب مثمن محذوف يا
مقصور، دربارة ماجراهاي بهمن پسر اسفنديار كيانى. هدايت (١/٢٩٧- ٢٩٨) اين
منظومه را به جمالى مهريجردي نسبت داده، و در نسخهاي از بهمننامه و نسخة
يگانة كوشنامه (هر دو خارج از متن اصلى)، سرايندة آنها حكيم آذري معرفى
شده است (متينى، ٢٥-٢٦) كه به نظر نادرست مىآيد. بهمننامه يك بار به
نام سلطان محمود، و سپس به نام سلطان محمد مصدّر شده است (صفا، ٢٩٠-٢٩٢).
صفا برآن است كه ايرانشاه در اين منظومه چند بار تجديدنظر كرده است.
بهمننامه نخست در ١٣٢٥ق در بمبئى چاپ سنگى شد و سپس در ١٣٧٠ش در تهران
به چاپ رسيد.
٢. كوشنامه . اين اثر پس از بهمننامه و دربارة كوش - شاه چين - به نظم
كشيده شده است (ايرانشاه، كوشنامه، ديباچه، بيت ١٠٨ بب ، نيز: بيتهاي
١٢٧-١٤٣، ٨٠٢ ،٤؛ قس: مجمل...، ٢، ١٨٩، كه آنرا «قصه» يا «اخبار كوش پيل
دندان» خوانده است). ايرانشاه روايات اين منظومه را به تقليد از فردوسى،
از گفتار «دهقان ديندار» و «سرايندة دهقان» و مانند آن نقل كرده است (همان،
بيتهاي ٤١٤ ،٢،٧٥٦ ،٤) كه بىگمان مراد، راويان متن منثور داستانند. كوشنامه
به محمد بن ملكشاه تقديم شده، و متينى براساس متن منظومه بر آن است كه
اين اثر ميان سالهاي ٥٠١ تا ٥٠٤ق سروده شده است (ص ٤٣- ٤٥، نيز دربارة
ويژگيهاي ادبى آن، نك: ١٠٤ بب). اين منظومه در ١٣٧٨ش در تهران چاپ شده
است.
مآخذ: ايرانشاه بن ابى الخير، بهمننامه، به كوشش رحيم عفيفى، تهران،
١٣٧٠ش؛ همو، كوشنامه، به كوشش جلال متينى، تهران، ١٣٧٨ش؛ بهار، محمدتقى
(نك: هم، مجمل التواريخ )؛ صفا، ذبيحالله، حماسهسرايى در ايران، تهران،
١٣٦١ش؛ عفيفى، رحيم، مقدمه بر بهمننامه (نك: هم، ايرانشاه)؛ متينى، جلال،
مقدمه بر كوشنامه (نك: هم ، ايرانشاه)؛ مجمل التواريخ و القصص، به كوشش
محمدتقى بهار، تهران، ١٣١٨ش؛ هدايت، رضاقلى، مجمع الفصحا، به كوشش مظاهر
مصفا، تهران، ١٣٣٦ش؛ نيز:
Rieu, Ch., Supplement to the Catalogue of the Persian Manuscripts in the British
Museum, Oxford ١٨٩٥; Storey, C.A. and Fran ٥ ois de Blois, Persian Literature,
London, ١٩٩٤.
ابوالفضل خطيبى