دانشنامه بزرگ اسلامی - مرکز دائرة المعارف بزرگ اسلامی - الصفحة ٤١٥٩
| اهواز جلد: ١٠ شماره مقاله:٤١٥٩ |
اَهْواز، شهر و شهرستانى در استان خوزستان.
نام گذاري: اهواز جمع هوز در زبان عربى است (لسترنج، .(٢٣٢ واژة هوز معرب هوج يا خوج پهلوي است. اين نام در سنگ نوشتههاي هخامنشيان به زبان فارسى باستان «اووْجه» ضبط شده است (نك: شارپ، ٣٣). در زمان ساسانيان سرزمينى را كه منطبق با ايلام باستان و خوزستان امروزي بوده است، هجوستان يا خوجستان مىخواندند كه به معنى سرزمين خوزهاست. در سدههاي نخستين اسلامى نام اهواز به سرتاسر منطقة خوزستان اطلاق، و از شهر اهواز با نام سوق الاهواز ياد مىشد (نك: قائم مقامى، ١٧٦-١٧٧).
بنابر آنچه طبري مىگويد، شهر اهواز را اردشير بابكان بنا كرد و بر آن نام هرمزاردشير نهاد (٢/٤١) كه مشتمل بر دو بخش بود: در يكى بزرگان و اشراف، و در ديگري بازاريان سكنى داشتند. شهر بزرگان را هرمشير (هومشير)، و شهر بازاريان را هجوستان واجار (خوجستان بازار) به معناي بازار خوزستان مىخواندند. به هنگام حملة اعراب، هرمشير ويران شد و هجوستان واجار برجاماند. اعراب اين نام را معرب نموده، «سوق الاهواز» - كه ترجمة هجوستان واجار پهلوي به زبان عربى است - خواندند (نك: مجمل التواريخ...، ٦١ -٦٢؛ حمزه، ٣٣-٣٤).
تاريخ: اهواز در روزگار ساسانيان از شهرهاي عمدة خوزستان به شمار مىرفت و از مراكز عمدة صنايع نساجى خوزستان بود (پيگولوسكايا، ٣٢٣). اينشهر پيشاز اسلام يكىاز كانونهايمسيحيت در ايران، و از اسقف نشينهاي خوزستان محسوب مىشد (نك: كريستنسن، ٢٩١، ٢٩٦، ٣٠٥). همچنين - چنانكه از نام هجوستان واجار برمىآيد - اين شهر از مراكز عمدة بازرگانى بوده، و نيز به واسطة واقع شدن در كنار رود كارون - كه قابليت كشتيرانى داشته - محل مناسبى براي تجمع مالالتجاره و دادوستد به شمار مىرفته است (مساعد، ١٨٣-١٨٤).
اعراب پس از پيروزي در جنگ نهاوند پادگانهايى در شهرهاي فتح شده، از جمله در اهواز ساختند (زرينكوب، .(٢٧ شهرهاي خوزستان از جمله اهواز از نخستين پناهگاههاي خوارج در ايران بود (نك: جعفري، ١٣١). در ايام خلافت على(ع) برخى از موالى اهواز كه از ميزان خراج درخواستى والى آن ناخرسند بودند، به شورش خوارج پيوستند (زرينكوب، .(٣٥ در زمان خلافت يزيد بن معاويه شهرهاي خوزستان از جمله اهواز دستخوش جنگ و گريزهاي خوارج با سپاهيان اموي گشت (نك: دينوري، ٢٦٩-٢٧٧).
شهر اهواز در سدههاي نخستين اسلامى به واسطة سدي كه بر كارون بسته شده بود، از بزرگترين و آبادترين شهرهاي خوزستان به شمار مىآمد ( حدود العالم، ١٣٨). اين شهر تا ٢٥٦ق/٨٧٠م شهري پررونق و آباد بود، اما در اين سال اهواز به تصرف سپاهيان صاحبالزنج درآمد (نك: طبري، ٩/٤٧٢-٤٧٣). اهواز پس از پايان فتنة زنگيان رونق و آبادانى گذشتة خود را از دست داد، اما در زمان عضدالدولة ديلمى بار ديگر اهميت پيشين خود را به عنوان مركزي تجاري به دست آورد (بوسه، .(٢٨٣-٢٨٤ همچنين بنا به گفتة مقدسى (ص ٤١١)، عضدالدوله پل هندوان را كه دو بخش اهواز را به هم متصل مىكرد و همچنين مسجد زيبايى را كه در كنار آن بوده، بازسازي و مرمت نمود. شهر اهواز از پايگاههاي عمدة مذهب تشيع در ايران به شمار مىآمد و به گفتة مقدسى نيمى از مردم آنجا شيعه بودند و پيوسته ميان شيعيان (مروشيان) و سنيان (فضليان) درگيري و كشاكش وجود داشت (ص ٤١٥-٤١٧).
اهواز تا اواخر سدة ٥ق شهري آباد بود، اما از اين زمان به بعد رونق خود را از دست داد، به گونهاي كه مركزيت خوزستان از آنجا به شوشتر منتقل شد (نك: امام شوشتري، ٩٩). در سدة ٦ق اهواز به شهري ويران و خالى از سكنه تبديل شد (نك: رشيدالدين، ١٨١). حافظ ابرو از آن به عنوان قصبهاي نام مىبرد و به اشتباه اهواز را با سوق الاربعا (چهارشنبه بازار) يكى مىداند (ص ١٧١).
در زمان سلطنت ناصرالدين شاه قاجار، به منظور استفادة بهتر از آب كارون براي توسعة زمينهاي كشاورزي، با صرف مبلغ ٥٠ هزار تومان سدي بر روي كارون احداث شد (نك: نجمالملك، ٥٧). اما همين سد اندكى بعد به علت اهمال در ساختن آن محتاج مرمت فوري شد. در ١٢٩٠ق به مباشرت ميرزا بزرگ مستوفى سد باريكى به طول ٦٠ تا ٧٠ ذرع و ارتفاع ٣ ذرع بر كارون بسته شد كه اين بار نيز اين سد به علت نبود دانش و امكانات لازم نيمه تمام رها شد (همانجا).
در صفر ١٣٠٦/ اكتبر ١٨٨٨ ناصرالدين شاه به سبب فشار انگليسيها با آزادي كشتيرانى در رود كارون از محمره (خرمشهر) تا اهواز موافقت كرد و حق امتياز كشتيرانى از بالاي سد اهواز تا شوشتر را براي اتباع ايرانى محفوظ داشت (نك: تيموري، ١٦٦). در همان سال حاج معين التجار بوشهري شركتى به نام شركت ناصري به منظور كشتيرانى در كارون تأسيس كرد كه در ١٣٠٧ق/١٨٩٠م امتياز كشتيرانى از اهواز تا شوشتر و دزفول به شركت ناصري اعطا گرديد (همو، ١٧٧). مانع عمده بر سر راه كشتيرانى در رود كارون سد اهواز بود كه كشتيهاي بخاري در اغلب فصول سال نمىتوانستند از آن عبور نمايند (سايكس، .(II/٣٧١-٣٧٢ براي رفع اين مشكل، شركت ناصري خط آهنى به طول ٣ كيلومتر از مسير ياد شده كشيد كه كالاها را به وسيلة ترامواي اسبى از بالاي سد با كشتى به شوشتر حمل مىكرد (انصاري، ١٧٨).
با توسعة تجارت در حوزة رود كارون، در ١٣٠٧ق/١٨٩٠م امتياز احداث جادة شوسهاي از تهران به اهواز از سوي دولت مركزي ايران به بانك شاهنشاهى داده شد (نك: تيموري، ٢٣٣). به مدت دو سال بخشى از اين جاده به طول ١٦٠ كم از تهران تا قم ساخته شد كه نيمه تمام رها گرديد (انصاري، ٩٢). با گشوده شدن رودخانة كارون نمايندگان وزارت خارجه در اهواز و محمره مستقر شدند تا به مثابة واسطهاي ميان دولت مركزي و بازرگانان خارجى عمل كنند. مأموران گمرك نيز در محمره و اهواز مستقر شدند (همو، ٩٣). توسعة اهواز همپاي گسترش تجارت ادامه يافت. از ١٣١٤ق/١٨٩٦م اين شهر به مركزي براي تجارت گندم خوزستان تبديل گشت و با احداث جادة لينچ - بختياري (اهواز - اصفهان) در ١٣١٨ق/١٩٠٠م، اين شهر مستقيماً به بازارهايايالت مركزيايران متصل شد.از اينرو، جمعيتاهواز در اثر مهاجرت، به ويژه از شوشتر و دزفول، افزايش يافت و تجار بسياري اين دو شهر را به قصد اقامت در شهر جديد ترك كردند (همو، ١٧٨، ١٨٠).
در جنگ جهانى اول انگلستان براي دستيابى به چاههاي نفت و لولههاي نفتى بخشهايى از خوزستان از جمله اهواز را اشغال نمود (نك: همو، ٢١٧). پس از خروج نيروهاي انگليسى از اين منطقه بار ديگر خوزستان به دو بخش تقسيم شد: بخش عمدة آن شامل شهرهاي عبادان، محمره، فلاحيه، هويزه و اهواز با حمايت انگلستان تحت استيلاي شيخ خزعل در آمد (نك: همو، ٢٢٥-٢٢٦). در زمان رئيس - الوزرايى رضاخان به سال ١٣٠٣ش، به شيخ خزعل دستور داده شد تا ادارة املاك خالصة دولتى را كه در اختيار او بود، به ادارة ماليه بسپارد؛ اما شيخ خزعل از اين فرمان سرباز زد و در عوض به گردآوري سپاه پرداخت (نك: همو، ٢٣٢، ٢٣٤- ٢٣٥). رضاخان نيز براي مقابله با وي نيروهاي نظامى به خوزستان فرستاد كه منجر به تسليم شيخ خزعل شد (همو، ٢٤٧).
پس از به قدرت رسيدن خاندان پهلوي و تقويت حكومت مركزي، نهادهاي جديد حكومتى در ايران شكل گرفت و بساط مدعيان محلى برچيده شد. در ١٣٠٣ش، اهواز پس از ٨٠٠ سال بار ديگر مركز خوزستان گرديد و احداث راههاي ارتباطى، قرار گرفتن در مسير راهآهن سراسري و كشف حوزههاي نفتى بيش از پيش بر اهميت و اعتبار آن افزود.
مآخذ: امام شوشتري، محمد على، تاريخ جغرافيايى خوزستان، تهران، ١٣٣١ش؛ انصاري، مصطفى، تاريخ خوزستان ١٨٧٨- ١٩٢٥، ترجمة محمد جواهر كلام، تهران، ١٣٧٧ش؛ پيگولوسكايا، ن.، شهرهاي ايران در روزگار پارتيان و ساسانيان، ترجمة عنايتاللهرضا، تهران، ١٣٦٧ش؛ تيموري، ابراهيم، عصربىخبري، تهران، ١٣٦٣ش؛ جعفري، يعقوب، خوارج در تاريخ، تهران، ١٣٧١ش؛ حافظ ابرو، عبدالله، جغرافيا، نسخة عكسى موجود در كتابخانة مركز؛ حدودالعالم، به كوشش منوچهر ستوده، تهران، ١٣٤٠ش؛ حمزة اصفهانى، تاريخ سنى ملوك الارض و الانبياء، برلين، ١٣٤٠ق؛ دينوري، احمد، الاخبار الطوال، به كوشش عبدالمنعم عامر و جمالالدين شيال، قاهره، ١٩٦٠م؛ رشيدالدين فضلالله، مكاتبات رشيدي، به كوشش محمد شفيع، لاهور، ١٩٤٥م؛ شارپ، ر. ن.، فرمانهاي شاهنشاهى هخامنشى، شوراي مركزي جشنهاي شاهنشاهى؛ طبري، تاريخ؛ قائم مقامى، جهانگير، «تطورات نام سرزمين خوزستان»، بررسيهاي تاريخى، تهران، ١٣٤٧ش، س ٣، شم ٦؛ كريستن سن، آرتور، ايران در زمان ساسانيان، ترجمة رشيد ياسمى، تهران، ١٣٤٥ش؛ مجمل التواريخ و القصص، به كوشش محمدتقى بهار، تهران، ١٣١٧ش؛ مساعد، علاءالدين، «اهواز»، يغما، تهران، ١٣٥٢ش، س ٢٦، شم ٣؛ مقدسى، محمد، احسن التقاسيم، ليدن، ١٩٠٦م؛ نجمالملك، عبدالغفار، سفرنامة خوزستان، به كوشش محمد دبيرسياقى، تهران، ١٣٤١ش؛ نيز:
, H., X Iran Under the B = yids n , The Cambridge History of Iran, Cambridge, ١٩٧٥, vol. IV; Le Strange, G., The Lands of the Eastern Caliphate, London, ١٩٦٦; Sykes, P., History of Persia, London, ١٩٣٠; Zarrink = b, q Abd al- V usain, X The Arab Conquest of Iran and its Aftermath n , The Cambridge History of Iran, Cambridge, ١٩٧٥, vol. IV.
على كرمهمدانى
شهرستان اهواز: اهواز يكى از ١٦ شهرستان استان خوزستان است. اين شهرستان از شمال با شوش و شوشتر، از خاور با رامهرمز، از جنوب با بندر ماهشهر و شادگان، و از باختر با سوسنگرد همسايه است ( آمارنامه...، نقشة شهرستان اهواز). شهرستان اهواز داراي دو بخش مشتمل بر ٣ شهر، ١٠ دهستان و ٤٥٥ آبادي داراي سكنه است (سرشماري...، پانزده). بخشهاي آن مركزي و باوي نام دارند. بخش مركزي آن از ٨ دهستان به نامهاي اسماعيليه، الهايى، سويسه، عنافچه، غيزانيه، مُشرحات، كرخه و كوت عبدالله، و بخش باوي از دو دهستان به نامهاي ملاثانى و ويس تشكيل شده است ( آمارنامه، ٢٧).
اهواز در منطقهاي جلگهاي قرار دارد (نقشة عمليات؛ فرهنگ جغرافيايى آباديها...، ٢٠). ميانگين حداكثر دما، ٨/٣٢ و ميانگين حداقل آن ٢/١٧ سانتىگراد، و معدل بارش سالانه، ٣/٢٠٥ ميلىمتر بوده است (نك: «دادهها...١»). رودخانههاي كارون، كرخه، دز، شاهپور (شاوور) و كوپال در شهرستان اهواز جريان دارند (فرهنگ جغرافيايى آباديها، ١٩-٢٠). رود كارون با ٨٩٠ كم طول پرآبترين و طويلترين رودخانة ايران به شمار مىرود (جعفري، ٣٤٢-٣٤٤).
ويژگيهاي محيط طبيعى اهواز رشد انواع خاصى از گونههاي گياهى مانند درختان گز، اُكا ليپتوس، كُنار، آكاسيا و خرزهره را فراهم آورده است؛ همچنين زيستگاه مناسبى براي گرگ، روباه، شغال، كبك و تيهوست ( فرهنگ جغرافيايى آباديها، ٢٠).
ويژگيهاي اجتماعى و فرهنگى: حدود ٣٠% جمعيت ساكن شهرستان اهواز غير بوميند كه حدود ١٧% آنان از شهرستانهاي ديگر استان، و ١٣% از ساير استانهاي كشور به آنجا مهاجرت كردهاند. گروههايى از اقليتهاي قومى - مذهبى صُبى (صابئى)، مسيحى و كليمى در شهرستان اهواز به سر مىبرند. بنابر سرشماري سال ١٣٧٥ش، جمعيت شهرستان اهواز ٥٣١ ،١١٠ ،١نفر بوده است كه ٢٣/٧٥% آن در نقاط شهري، و ٧٠/٢٤% در نقاط روستايى سكنى داشته، بقيه غير ساكن بودهاند ( سرشماري، شانزده).
برمبناي سرشماري ١٣٧٥ش، از ٧١٥ ،٩٤٨نفر جمعيت ٦ ساله و بيشتر شهرستان اهواز ٥٦/٨٠% باسواد بودهاند. نسبت باسوادي بين مردان در حدود ٨٧% و در بين زنان در حدود ٧٤% بوده است. همچنين نسبت باسوادي در بين افراد لازم التعليم (٦ -١٤ ساله) در نقاط شهري در حدود ٩٦% و در نقاط روستايى در حدود ٨٢% بوده است (همان، بيست و چهار). بنابر آمار موجود، در سال تحصيلى ١٣٧٥- ١٣٧٦ش، در دورة ابتدايى ٦٩٠ آموزشگاه، در دورة راهنمايى تحصيلى ٣٣٢ آموزشگاه و در دورة متوسطة عمومى ١٨٢ آموزشگاه در سطح شهرستان فعال بودهاند ( آمارنامه،٧٠، ٧٢، ٧٤). همچنين ٢٩ هنرستان فنى و حرفهاي و يك هنرستان كشاورزي و ٣٣٤ آموزشگاه روستايى در سطح شهرستان داير بوده است (همان، ٧٨، ٧٩، ٨١). در دورة عالى نيز هم اكنون در دانشگاههاي شهيد چمران اهواز، دانشگاه علوم پزشكى اهواز، دانشگاه آزاد اسلامى و دانشگاه پيام نور شماري دانشجو تحصيل مىكنند (همان، ٩٧، ١٢٤، ١٣٢).
ويژگيهاي اقتصادي: بخش صنعت در شهرستان اهواز داراي اهميت ويژهاي است. از صنايع مهم آن شركت كربن ايران (تنها واحد سازندة دودة صنعتى در ايران)، گروه ملى صنعتى فولاد ايران، نورد سنگين كاويان، واحدهاي مختلف لولهسازي، شركت صنعتى سپنتا (توليد كنندة پروفيل آهن و لولههاي صنعتى) و كارخانة فارسيت اهواز (توليد كنندة انواع لوله و ورق آزبست) است (آمارنامه، ٨). نيروگاه گازي رامين با توان ٩٤٥ مگاوات، و نيروگاه زرگان با توان ٣٥٤ مگاوات برق در شهرستان اهواز قرار دارند. منابع غنى و تأسيسات بزرگ واحدهاي بهرهبرداري نفت و گاز نيز اهميت ويژهاي براي شهرستان اهواز در سطح كشور فراهم آورده است (همانجا)؛ به طوري كه در ١٣٧٣ش، ٥٤ كارگاه استخراج نفت خام و گاز طبيعى و ١٣ كارگاه جنبى مربوط به آن در شهرستان اهواز فعال بودهاند (همان، ٢٤٣).
كشاورزي نيز در شهرستان اهواز داراي رونق فراوانى است. سطح زيركشت محصولات زراعى آن نسبت به ساير شهرستانهاي استان خوزستان با ٢٨٥ ،٨٦هكتار مقام اول را داراست (نك: همان، ٢٠٢). همچنين شمار تقريبى دام شهرستان اهواز در ١٣٧٥ش مشتمل بر ٢٤٠ ،٥٢٦رأس گوسفند، ٢٤٠ ،١٩رأس بز، ٤٩٠ ،٢٨رأس گاوميش، ١٩٤ نفر شتر و ٦٢٤ ،٩رأس اسب و ماديان بوده است (همان، ٢١٩).
امكانات بهداشتى - درمانى: در ١٣٧٥ش، ٧ بيمارستان وابسته به دانشگاه علوم پزشكى و خدمات بهداشتى - درمانى اهواز با ٣٩٤ ،١تخت فعال، يك بيمارستان وابسته به شركت نفت با ١٦٢ تخت فعال، دو بيمارستان تأمين اجتماعى با ١٨١ تخت فعال و ٥ بيمارستان خصوصى با ٣٢٤ تخت فعال و ٦٢ درمانگاه شهري و روستايى در شهرستان اهواز فعاليت داشتهاند (همان، ١٤٠-١٤١).
شهر اهواز: اين شهر مركز استان خوزستان است و در ٤٨ و ٤١ عرض شمالى و ٣١ و ١٩ طول شرقى، و در ارتفاع ٢٦ متري از سطح دريا قرار دارد. شهر اهواز در ٩٣٧ كيلومتري جنوب باختري تهران و در مسير راهآهن سراسري تهران - خرمشهر واقع شده است ( فرهنگ جغرافيايى ايران، ٦/٣٠، ٣١).
شهر در منطقهاي جلگهاي و مسطح قرار گرفته است. رودخانة كارون از ميان آن مىگذرد و شهر را به دو نيمة شرقى و غربى تقسيم مىكند (نقشة عمليات). رودخانة كارون از اهواز تا خليج فارس به طول ٣٦٠ كم قابل كشتيرانى است ( فرهنگجغرافيايى آباديها، ٢٠-٢١).
بر مبناي سرشماري سال ١٣٧٥ش، شهر اهواز داراي ٧٨٦ ،٧٩١نفر ( ٨٥٦ ،١٤٧خانوار) شامل ٨٨٣ ،٣٩٨نفر مرد و ٩٠٣ ،٣٩٢نفر زن بوده است ( سرشماري،چهل).
آثار كهن بر جاي مانده در اهواز و اطراف آن مشتمل است بر: خرابههاي شهر كهن از دورة ساسانى واقع در شمال باختري شهر، بازماندة سدهاي كهن نظير سد شادروان، بارگاه على بن مهزيار از راويان حديث و نايبان امامان نهم، دهم و يازدهم(ع) و مسجد جامع اهواز مربوط به دورة قاجاريه ( فرهنگ جغرافيايى آباديها، ٢٢).
مآخذ: آمارنامة استان خوزستان (١٣٧٥ش)، سازمان برنامه و بودجة استان خوزستان، تهران، ١٣٧٦ش؛ جعفري، عباس، رودها و رودنامة ايران، تهران، ١٣٧٦ش؛ سرشماري عمومى نفوس و مسكن (١٣٧٥ش)، نتايج تفصيلى، شهرستان اهواز، مركز آمار ايران، تهران، ١٣٧٦ش؛ فرهنگ جغرافيايى آباديهاي كشور (اهواز)، سازمان جغرافيايى نيروهاي مسلح، تهران، ١٣٦٢ش، ج ٧٩؛ فرهنگ جغرافيايى ايران (آباديها)، استان ششم، دايرة جغرافيايى ستاد ارتش، تهران، ١٣٣٠ش؛ نقشة عمليات مشترك (زمينى)، سازمان جغرافيايى كشور، تهران، ١٣٦٣ش، گ١-٣٩؛ نيز:
Data Processing Center, Ahwaz, Period ١٩٥١-١٩٩٥, Islamic Republic of Iran Meteorological Organization, Tehran, ١٩٩٧.
مژگان نظامى