دانشنامه بزرگ اسلامی - مرکز دائرة المعارف بزرگ اسلامی - الصفحة ٤١٥٨
| اهلى شيرازي جلد: ١٠ شماره مقاله:٤١٥٨ |
اَهْلىِ شيرازي، محمد (د ٩٤٢ق/١٥٣٥م)، اديب و شاعر سدة ١٠ق/١٦م. وي
از شاگردان جلالالدين محمد دوانى (د ٩٠٨ق) بود و در جوانى به دربار سلطان
حسين بايقرا در هرات راه يافت (صفا، ٤/٤٤٧- ٤٤٨) و در آنجا قصيدة معروف خود را
به تتبع از سلمان ساوجى براي امير عليشير نوايى سرود (رازي، ٢٢٣). اهلى از
هرات، به آذربايجان رفت و به دربار سلطان يعقوب، سومين پادشاه آق قويونلو
راه يافت (صفا، ٤/٤٤٨؛ ربانى، ٢٨) و در ستايش او اشعاري سرود (نك: ص ٤٣٥-٤٣٦،
٤٣٧-٤٣٩، ٥١٤ -٥١٦). اهلى به هنگام جلوس شاه اسماعيل صفوي به دربار او روي
آورد و در آنجا منزلت بسيار يافت (رازي، صفا، همانجاها). با اين حال، گويند
كه وي همواره در فقر و تنگدستى زيست (مثلاً نك: اهلى، ٥٤٢، قطعة ١٨؛ ربانى،
٥). اهلى در ٨٤ سالگى در شيراز درگذشت و در كنار تربت خواجه حافظ به خاك
سپرده شد (سام ميرزا، ١٧٩؛ شوشتري، ٢/٦٩٦؛ روملو، ٣٥٦؛ قاضى احمد، ١/٢٦٢).
اهلى را پيرو سبك عراقى دانستهاند (ربانى، ٦٥؛ قس: نفيسى، ١/٢٣٥). او در
قصيده از انوري، ظهير فاريابى، خاقانى و جامى، و در غزل از سعدي و حافظ
پيروي مىكرده است (رضازادة شفق، ٥٧٤؛ صفا، ٤/٤٤٩). اشعار وي كه در قالبهاي
مختلف شعري سروده شده، آكنده از صنايع ادبى است. او به ويژه در ساختن
ماده تاريخ چيرهدست بود. اهلى قصايد بسيار و نيز چند تركيببند در منقبت
پيامبر(ص)، حضرت على(ع) و اهل بيت(ع) سروده است (نك: ص ٤٤٠-٤٤٣،
٤٥١-٤٥٤). از او ٣ قصيده، در پاسخ سلمان ساوجى برجاي مانده است. مثنوي شمع
و پروانة او تمثيلى از عشق و جذبات آن است كه در ٨٩٤ق براي سلطان يعقوب
به تقليد از نظامى و جامى، سروده شده است (همو، ٥٧٥ -٥٧٧، ٦١٩). اين مثنوي
يك بار به طور مستقل، به كوشش احمد صدرنيا كازرونى، در شيراز (١٣١٢ق) و بار
ديگر همراه با كليات او به چاپ رسيده است. مثنوي ديگر او با عنوان سحر
حلال (در ٥٢٠ بيت) نيز بارها به چاپ رسيده است.
يكى ديگر از آثار وي كه به طور مستقل نيز منتشر شده، منظومة گنجفه نام
دارد. وي بر اين منظومه نيز ديباچهاي منثور نگاشته، و سبب نظم آن را بيان
داشته است (ص ٦٦٨ -٦٦٩).
مآخذ: اهلى شيرازي، محمد، كليات اشعار، به كوشش حامد ربانى، تهران، ١٣٤٤ش؛
رازي، امين احمد، هفت اقليم، به كوشش جواد فاضل، تهران، ١٣٤٠ش؛ ربانى،
حامد، مقدمه بر كليات اشعار اهلى شيرازي (هم)؛ رضازادة شفق، صادق، تاريخ
ادبيات ايران، شيراز، ١٣٥٢ش؛ روملو، حسن، احسن التواريخ، به كوشش
عبدالحسين نوايى، تهران، ١٣٥٧ش؛ سام ميرزا صفوي، تحفة سامى، به كوشش
ركنالدين همايون فرخ، تهران، ١٣٤٧ش؛ شوشتري، نورالله، مجالس المؤمنين،
تهران، ١٣٦٥ش؛ صفا، ذبيحالله، تاريخ ادبيات در ايران، تهران، ١٣٦٦ش؛ قاضى
احمد قمى، خلاصة التواريخ، به كوشش احسان اشراقى، تهران، ١٣٥٩ش؛ نفيسى،
سعيد، تاريخ نظم و نثر در ايران و در زبان فارسى، تهران، ١٣٤٤ش. سيمين
غلاميان