دانشنامه بزرگ اسلامی - مرکز دائرة المعارف بزرگ اسلامی - الصفحة ٤١٥٧
| اهلى ترشيزي جلد: ١٠ شماره مقاله:٤١٥٧ |
اَهْلىِ تُرْشيزي (د ٩٣٤ق/١٥٢٨م)، شاعر پارسىگوي كه به اهلى خراسانى
نيز مشهور بوده است. خاستگاه وي، ترشيز خراسان بود (عليشير، ٨٠، ٢٥١؛ سام
ميرزا، ١٨٨). او در دورة حكمرانى سلطان حسين بايقرا بر خراسان (٨٧٥
-٩١١ق/١٤٧٠- ١٥٠٥م)، در هرات مىزيست و در زمرة شاعران و اديبانى بود كه در
دربار سلطان، از حمايت او و وزيرش امير عليشير نوايى برخوردار بودند (اوحدي،
١٣٨؛ واله، ٤١). اهلى پس از درگذشت سلطان حسين بايقرا و برچيده شدن دولت
تيموريان در خراسان، از هرات به تبريز كوچ كرد و تا پايان عمر در آنجا زيست
و در همين شهر درگذشت (سام ميرزا، ١٨٩؛ آذر، ١/٢٦٥).
اهلى ترشيزي جايگاهى خاص در دربار سلطان حسين بايقرا داشت، چنانكه وقتى
عازم سفر حج بود، سلطان در فرمانى خطاب به شاهزادگان و كارگزاران حكومت از
آنان خواست كه در خدمتگزاري او در طول سفر كوتاهى نكنند (نك: گلچين، ١٣-١٤).
همچنين داستان دلبستگى او به شاهزاده فريدون حسين ميرزا پسر سلطان حسين -
كه خود اهل شعر و ادب بود - معروف است. اشعار اهلى در اين باره، موضوعى
است كه اغلب تذكرهنويسان به آن پرداختهاند (سامميرزا، ١٨٨-١٨٩؛ قس:
اوحدي، نيز واله، همانجاها، كه نام اين شاهزاده را مؤمن ميرزا ذكر
كردهاند).
سرودههاي اهلى شامل غزليات و رباعيات و ساقىنامهاست. وي در شعر پيرو سبك
شاعران محفل امير عليشير نوايى، در هرات بود. اين سبك در ايران چندان
پسنديده و موردتوجه نبود، اما بر عكس در هند مقبول بود. به همين سبب و نيز
به سبب نوشتن نثر مصنوع و متكلّف، اهلى در آن ديار شهرت بيشتري يافت
(براون، .(IV/٢٣٤ اشعار او را حدود ٢٠ هزار بيت ذكر كردهاند (صديق حسن، ٣). از
ديوان اهلى نسخههايىخطىدر كتابخانههايمختلفايران،هندوپاكستان،نگهداري
مىشود (نك: منزوي، خطى، ٣/٢٢٤٣-٢٢٤٤، خطى مشترك، ٧/٦٥٩). از ساقى نامة او نيز
دست نوشتهاي در برخى از كتابخانههاي تهران موجود است (همو، خطى،
٤/٢٨٦١-٢٨٦٢).
مآخذ: آذربيگدلى، لطفعلى، آتشكده، به كوشش حسن سادات ناصري، تهران،
١٣٣٦ش؛ اوحدي بليانى، محمد، عرفات العاشقين، نسخة خطى كتابخانة ملى ملك، شم
٥٣٢٤؛ سام ميرزا، تحفة سامى، به كوشش ركنالدين همايونفرخ، تهران، ١٣٤٧ش؛
صديق حسنخان، محمد، شمع انجمن، به كوشش محمد عبدالمجيد، بهوپال،
١٢٩٣ق؛عليشيرنوايى، مجالسالنفائس،بهكوششعلىاصغرحكمت،تهران،١٣٦٣ش؛گلچين
معانى، احمد، «فرمان سلطان حسين ميرزا بايقرا»، نشرية فرهنگ خراسان، ١٣٤٠ش،
شم ٨ -٩؛ منزوي، خطى؛ همو، خطى مشترك؛ واله داغستانى، عليقلى، رياض الشعرا،
نسخة عكسى موجود در كتابخانة مركز؛ نيز:
Browne, E.G., A Literary History of Persia, Cambridge, ١٩٦٩.
حبيبه دانشآموز