دانشنامه بزرگ اسلامی - مرکز دائرة المعارف بزرگ اسلامی - الصفحة ٤١٣٨
| اوليا چلبى جلد: ١٠ شماره مقاله:٤١٣٨ |
اوليا چَلَبى (١٠٢٠-١٠٩٣ق؟/١٦١١-١٦٨٢م)، سياح بزرگ ترك، مؤلف كتاب
مهم سياحتنامه كه تاريخ سياح نيز ناميده مىشود.
يگانه مأخذ در شرح زندگانى او اطلاعاتى است كه خود در مجلدات سياحتنامه
به دست مىدهد. نامش اولياست كه احتمالاً در انتساب به استادش اوليا محمد
افندي IV/٤٠٠) )، IA, برگزيده شده است. او در استانبول زاده شد و در مقدمة
سياحتنامه خود را «سياح عالم و نديم آدم، اولياي بىريا محمد ظلى ابن
درويش» مىنامد (١/٢٨). درويش محمد ظلى نام پدر اوست كه در جاي جاي
سياحتنامه (١/٤٢٤- ٤٢٥، ٦/٢٢٦، ٢٦٧) بدان اشاره شده است. خاندان اوليا كه
تبارش را به خواجه احمد يسوي (ه م) مىرساند، پيش از فتح استانبول در
٨٥٧ق/١٤٥٣م، از كوتاهيه به استانبول كوچانده شدند (همو، ٣/٤٤٤، ٦/٢٢٦).
اوليا چلبى در مدارس سنتى مسلمانان درس خواند، زبانهاي عربى و فارسى و خط
را آموخت و در فنون ظريفه مهارت پيدا كرد (همو، ١/٢٥٢-٢٥٣)، چنانكه نقش و
نگار و طلاكاري برخى از كاخهاي آن روزگار مربوط به اوست (همو، ٥/٤٧). در
موسيقى نيز تعليم ديد و به لطف صداي دلنشين، خوانندهاي بنام شد IV/٤٠١) ؛
IA, شاو، ١/٤٩٢). بعدها به دربار عثمانى راه يافت و توجه سلطان مراد چهارم
را به خود جلب كرد و اندكى پيش از لشكركشى وي به بغداد به سپاهيان پيوست
(اوليا چلبى، ١/٢٥٨) و بدين سان توانست آرزوي خود را كه ديدار اماكن مقدس و
سير و سياحت بود، تحقق بخشد (همو، ١/٢٨- ٢٩). او نزديك ٤٠ سال در اطراف و
اكناف قلمرو وسيع امپراتوري عثمانى همچون سوريه، بين النهرين، مصر، سودان،
مكه و مدينه و نيز ايران، شبه جزيرة كريمه و كشورهاي بالكان به سير و
سياحت پرداخت و مشاهدات خود را دربارة شهرها، كشورها، تاريخ، فرهنگ، جغرافيا،
زبان شناسى، باورها و سنن مردم و موسيقى به تفصيل و با دقت بسيار و به
زبانى ساده در ١٠ جلد به رشتة تحرير درآورد. او كه به ابن بطوطة تركها معروف
است (نك: بروسهلى، ٣/١٥)، با بهرهگيري از آثار نويسندگانى همچون مقريزي،
طبري، ذهبى، عالى، صولاقزاده و... IV/٤٠٨) در تكميل مشاهدات خود كوشيد.
اگرچه برخى از پژوهشگران بخشى از نوشتههاي او را خيالى و غير واقعى
مىدانند، اما از نظر كميت و كيفيت مطالب، آن را با بزرگترين آثار جغرافيايى
عرب برابر، و گاه برتر به شمار مىآورند (بارتولد، ١٤٣).
سياحتنامة اوليا چلبى در فاصلة سالهاي ١٣١٤-١٣٥٧ق/١٨٩٦- ١٩٣٨م بارها در
استانبول به چاپ رسيد؛ همچنين گزيدهاي از جلد اول آن كه منتخبات اوليا
چلبى ناميده شده، در ١٢٦٢ق/١٨٤٦م در استانبول چاپ شده است. نيز نوشتهاي
با عنوان «شقه نامه» به او منسوب است (نك: بروسهلى، همانجا). بخشهايى از
سياحتنامه به صورت مقاله و يا كتاب به زبانهاي مختلف ترجمه گرديده است
كه از آن جملهاند: «اوليا چلبى در ديار بكر» (ليدن، ١٩٨٨م) و «اوليا چلبى در
بيتليس» (ليدن، ١٩٩٠م).
تاريخ درگذشت اولياچلبى به طور دقيق معلوم نيست (نك: ؛ IA,IV/٤٠٦ بروسهلى،
همانجا). به نوشتة بروسهلى وي در استانبول مدفون شده است (همانجا؛ قس: ،
IA همانجا).
مآخذ: اوليا چلبى، سياحتنامه، استانبول، ١٣١٤- ١٣١٥ق؛ بارتولد، و.و.، فرهنگ و
تمدن مسلمانان، ترجمة علىاكبر ديانت، تبريز، ١٣٥٧ش؛ بروسهلى، محمدطاهر،
عثمانلى مؤلفلري، استانبول، ١٣٤٢ق؛ شاو، ا. ج.، تاريخ امپراتوري عثمانى و
تركية جديد، ترجمة رمضانزاده، مشهد، ١٣٧٠ش؛ نيز: IA.
علىاكبر ديانت