دانشنامه بزرگ اسلامی - مرکز دائرة المعارف بزرگ اسلامی - الصفحة ٤١٢٣
| اوس بن حجر جلد: ١٠ شماره مقاله:٤١٢٣ |
اوسِ بْنِ حَجَر، از نخستين شاعران جاهلى. ابن سلام او را در رديف كعب
و حُطَيئه، در طبقة دوم شعرا (ص ٩٧)، و ابوعبيده در طبقة سوم نهاده است (نك:
ابوالفرج، ١١/٧٠).
از دورترين زمانها، نام اين شاعر تميمى در تأليفات عربى وارد شده، و شعرش
دستماية لغت شناسان در استشهاد گرديده است. تنها روايت قابل توجه در شرح
احوال اوس افسانة زمين خوردن اوست كه بر اثر آن پايش مىشكند و به ياري
حليمه دختر فضاله كه او را در آن حال يافته بود، از مرگ مىرهد و بهبود
مىيابد. اين ماجرا، ماية يكى از زيباترين مرثيههاي عرب در سوگ فضاله
مىگردد (همو، ١١/٧٢). در روايت ديگري كه ابن حبيب آورده (ص ٣٥٦)، او به
مكه نيز رفته، و مهمان ابوجهل شده است؛ نيز گفتهاند كه او با دربار حيره
رابطه داشت I/٧٧٢) ,؛ EIنيز نك: بلاشر، ؛ II/٢٩٣ نالينو، ff. ٥٢ )، اما اين امر
مسلم به نظر نمىرسد. مؤلفانى چون ابوالفرج و ابن قتيبه به اين امر اشاره
نكردهاند و در ديوان وي نيز تنها يك بار به حيره (ص ٤١)، يك بار به منذر
(ص ٤٧) و يك بار به ابن هند (ص ٤٨) اشاره شده است. تولد او را برخى حدود
سال ٥٢٠ و برخى حدود سال ٥٣٥م پنداشتهاند (نك: II/١٧١ .(GAS,
گويند اوس، بزرگترين شاعر مُضَر بود، تا آنكه نابغه و زهير پديد آمدند و نام
او را به فراموشى افكندند، هرچند كه تميميان هيچ گاه حاضر نشدند كسى را بر
او برتري دهند (ابوالفرج، همانجا).
در ١٨٩٢م گاير١ قطعات بازمانده از ديوان او را گردآورد و در وين به چاپ
رساند، اما ابيات پراكنده را كه بسيار فراوان بودند، فروگذاشت. رنج گردآوري
اين ابيات را محمد يوسف نجم برخود هموار كرد و براساس ١٣٥ مأخذ قديم و جديد،
ديوان او را دوباره در ١٩٦٠م در بيروت منتشر كرد.
اصمعى مطلع مرثيهاي را كه او در سوگ فضاله سروده، بهترين مطلع ميان
مرثيههاي عرب دانسته است (نك: ابن قتيبه، ١/٦٥) و در زمان ما بلاشر
(همانجا) و طه حسين (١/٢٧٣) مىپندارند كه شعر او زندگى بدويان را به نيكى
نمايش مىدهد و واژگانش نيز بسيار كهن و استوار و گاه «غريب» است و اصولاً در
شعر او، نسبت به شعر نابغه و زهير، جعليات كمتري راه يافته است.
مآخذ: ابنحبيب، محمد، المنمق، به كوشش خورشيد احمد فاروق، بيروت، ١٤٠٥ق/
١٩٨٥م؛ ابن سلام جحمى، محمد، طبقات فحول الشعراء، به كوشش محمود محمد شاكر،
قاهره، ١٣٩٤ق/١٩٧٤م؛ ابن قتيبه، عبدالله، الشعر و الشعراء، به كوشش احمد
محمد شاكر، قاهره، ١٣٨٦ق/١٩٦٦م؛ ابوالفرج اصفهانى، الاغانى، قاهره، وزارة
الثقافة و الارشاد القومى؛ اوس بن حجر، ديوان، به كوشش محمد يوسف نجم،
بيروت، ١٣٩٩ق/١٩٧٩م؛ حسين، طه، من تاريخ الادب العربى، بيروت، ١٩٨١م؛
نيز:
I re, R., Histoire de la litt E rature arabe, Paris, ١٩٦٤; EI ٢ ; GAS; Nallino,
C. A., La Litt E rature arabe, Paris, ١٩٥٠.
آذرتاش آذرنوش