دانشنامه بزرگ اسلامی - مرکز دائرة المعارف بزرگ اسلامی - الصفحة ٤٠٩١
| اوائل جلد: ١٠ شماره مقاله:٤٠٩١ |
اَوائل، سرآغاز يا نخستينها. عشق به آگاهى از سرآغاز پديدههاي جهان
پيوسته كنجكاوي مردمان را برانگيخته است. در ميان اعراب اين كنجكاوي پابه
دامنة «ادب» نهاد و نويسندگان مسلمان از آغاز قرن ٢ق به تأليف در باب
«اوائل» دست زدند. و ذيلِ «اولُ...، اولُ من...، اولُ ما...» انبوهى از
باورهاي عمومى يا خرافات، و يا نكات لغوي را شرح دادند.
«آغاز شناسى» دو جنبة عام داشته است: يكى در مقولة قاموس نگاري، مثلاً بِكر:
اولين فرزند؛ طليعه: سرآغاز سپاه؛ وَسمىّ: آغاز باران؛ جنبة دوم بيشتر در
مقولة تاريخ (در همة زمينهها) است، زيرا اينجا، سرآغاز پديدههاي گوناگون
اجتماعى مورد جستوجوست. بديهى است كه دايرة اين كار سخت گسترده است، زيرا
مىتواند «همة پديدهها» را در بر گيرد: نخستين كسى كه به عربى سخن گفت،
نخستين كسى كه به عربى شعر سرود، و...
بديهى است كه منبع اصلى اينگونه اطلاعات، بيشتر تخيلات يا خرافاتى است
كه به دلايل گوناگون، مثلاً گرايشهاي دينى يا تعصبات قبيلهاي پديد آمده
است. سپس هر چه در زمان پيش مىرويم، بر وسعت تخيلات و به تبع آن بر
حجم مجموعههاي «اوائل» افزوده مىگردد، تا سرانجام به كتاب بزرگ ابوهلال
عسكري مىرسيم كه خود، به وسيلة آثار ديگر تكميل مىشود.
بنابراين نخستين كتابهاي اوائل را بايد رسالههايى كوچك يا چند فصل از
كتابى تصور كرد. دورترين نشانى كه از اينگونه كتابها مىشناسيم، كتابى است
با عنوان الاوائل كه به هشام كلبى (د ٢٠٦ق/ ٨٢١م) نسبت دادهاند (ابن
نديم، ١٠٩؛ نجاشى، ٢/٣٩٩-٤٠٠؛ ياقوت، ١٩/٢٨٩). دومين كتاب به مدائنى
(٢٢٥ق/٨٤٠م) منسوب است (ياقوت، ١٣/١٣٨). از چند و چون اين كتابها هيچ
اطلاعى در دست نيست؛ اما گويا رسالههايى چند برگى بيش نبودهاند، زيرا آنچه
از همان روزگار باقى مانده، نيز در همين حد است:
در المصنف عبدالله ابن ابى شيبه (د ٢٣٥ق/٨٥٠م) بابى به نام اوائل گشوده
شد (١٤/٦٨ بب)؛ ابن قتيبه (د ٢٧٦ق/٨٨٩م) فصلى از المعارف خود را به اين
موضوع اختصاص داد (ص ٥٥١ - ٥٥٨)؛ اوائل احمد بن محمد برقى (د ٢٧٤ يا ٢٨٠ق)
نيز كه نجاشى (١/٢٠٦) و ياقوت (٤/١٣٥) ذكر كردهاند، بايد فصول گوناگونى از
كتابهايش - از جمله المحاسن - باشد. ابن رسته (د ح ٢٩٠ق/٩٠٣م) نيز در
الاعلاق النفيسه فصل كوچكى در اين باب دارد (ص ١٩١-٢٠٠).
از ابتداي قرن ٤ق، بر حجم اوائلها افزوده مىشود. در اين قرن مجموعاً ٨
كتاب در اين باب گزارش شده كه از آن ميان ٣ مجموعه به جاي مانده است:
١. بيهقى (قرن ٤ق) در المحاسن و المساوي بخشى را به اوائل اختصاص داده
است؛ ٢. سليمان بن احمد بن ايوب طبرانى (د ٣٦٠ق) كتابى در اين باب دارد
كه نسخة خطى آن در بريتانيا موجود است (ريو، ٣٩٦ -٣٩٥ ؛ I/٢٧٩ )؛ GAL,S, ٣.
كتاب بزرگ ابوهلال عسكري (د ح ٤٠٠ق) كه بىترديد مهمترين كتاب در اين
زمينه است.
ابوهلال عسكري - حتى اگر برخلاف ادعايش - نخستين نگارنده در اين زمينه به
شمار نيايد، باز در فن اوائلنويسى نقطة عطفى در فرهنگ عربى است، زيرا كتاب
او منشأ آثار ديگري در همين باب شد: سيوطى الوسائل خود را با برخى اضافات و
باببندي تازه از روي آن تدوين كرده (ص ١١)، و سپس على دده سكتواري
براساس تلخيص سيوطى محاضرة خود را تدوين كرده است (ص ٣). همو ابوهلال را
نخستين مؤلف در اين زمينه پنداشته است (ص ٦٧ - ٦٨). ابوهلال نيز خودگويى
بر همين عقيده است، زيرا در مقدمه گويد: ديدم كه مردمان درپى يافتن اوائل
هرچيزند؛ اما كسى كتابى نمىيافت كه آنها را يكجا گردآورده باشد، هرچند كه
موضوع اوائل در آغاز برخى كتابها يا لابهلاي آنها پراكنده است. به همين
سبب كتابى مستقل در اين باب نوشتم (ص ١٥).
ابوهلال در كتاب خود مانند همة كتب اوائل نوعى ترتيب زمانى را مراعات كرده
است؛ بدينسان كه بابهاي اول و دوم را به اخبار قريش و امور جاهلى، باب
سوم را به حضرت پيامبر(ص)، باب چهارم را به صحابه و تابعين، و باب پنجم
را به پادشاهان عصر اسلام اختصاص داده است. پس از آن موضوعها به ميل
مؤلف ترتيب يافتهاند، زيرا رعايت ترتيب تاريخى در آنها امكانپذير نيست.
اين كتاب نيز مانند همة كتابهاي ابوهلال حاوي اطلاعات بسيار مفيدي در زمينة
فرهنگ ايرانى است. باب نهم با «اول من اتخذ نيروزاً عيداً» آغاز مىشود (ص
٣٢٦-٣٢٧) و در آن از سنتهايى كه در زمان او معروف بوده است، سخن رانده،
سپس از «پيدا شدن مهركان در عهد فريدون» سخن مىگويد (ص ٣٢٧- ٣٢٨). افزون بر
اين در همين فصل به تغيير يافتن گاه شماري ايرانى به دست يزدگرد و نيز
به ترجمة ديوان عراق از فارسى به عربى در زمان عبدالملك، اشاره كرده است
(ص ٢٠٧، ٣٣٠-٣٣١).
اما مؤلفانى كه آثار آنان در دست نيست: اسحاق بن سليمان اسرائيلى
(بغدادي، ٢/٢٧٥)؛ مرزبانى كه اوائل او شامل اخبار ايرانيان كهن بوده است
(ياقوت، ١٨/٢٧٠)؛ ابن بابويه (نجاشى، ٢/٣١٢؛ بغدادي، همانجا)؛ محمد بن
عباس... بن ماهيار = ابن جُحام (شيخ طوسى، ١٧٧).
از ابتداي قرن ٥ق تا زمانهاي اخير حدود ٢٠ كتاب ديگر در اين زمينه شناسايى
شده است كه برخى به جاي مانده، و برخى نابود شدهاند. فهرست مؤلفان و
كتابهاي موجود از اين قرار است: ابوعبدالله محمد بن عبدالله شبلى حنفى (د
٧٦٩ق): محاسن الوسائل الى معرفة الاوائل، موجود در موزة بريتانيا (ريو، ٣٩٥
-٣٩٤ ؛ II/٩١ .(GAL,S, تلخيص اين كتاب كه توسط ابراهيم سوبينى انجام شده،
اينك موجود نيست؛ عبدالرحمان بن محمد عتائقى حلّى (د ٧٩٠ق): نسخة خطى
كوچكى از وي در كتابخانه غرويه موجود است و بعيد نيست به قول آقابزرگ
(٢/٤٨١) تلخيص الاوائل ابوهلال باشد؛ قلقشندي: بخش كوچكى از كتاب خود صبح
الاعشى را به ذكر اوائل اختصاص داده است (نك: ١/٤١٢ بب)؛ عبدالرحمان بسطامى
(د ٨٥٨ ق): الفوائح المسكية فى الفواتح المكية، كه در كتابخانة حسن صدقى
دجانى در بيتالمقدس نگهداري مىشود (مخلص، ٣٥٧-٣٥٩)؛ سيوطى (د ٩١١ق):
الوسائل الى مسامرة الاوائل، كه تلخيص الاوائل ابوهلال عسكري است. اين
كتاب در بيروت (١٩٩٤م) چاپ شده است؛ على دده سكتواري (د ١٠٠٧ق): محاضرة
الاوائل و مسامرة الاواخر، كه در ٢ بخش تأليف، و در ١٤٠٠ق، در بولاق چاپ
شده است؛ علامه شوشتري (د ١٣٧٥ش): كتابى به نام الاوائل به زبان عربى
تأليف كرده است كه جز برخى نوگراييها، تفاوت چندانى با آثار كهن ندارد.
اين كتاب در ١٣٧٢ش به كوشش قيس آل قيس در تهران منتشر شد. آخرين كتاب
معتبري كه در زمينة اوائل مىشناسيم كتابى است با عنوان معجم الاوائل فى
تاريخ العرب و المسلمين تأليف فؤاد صالح سيد (بيروت، ١٩٩٢م). مؤلف پس از
مقدمهاي مفيد در تاريخ اوائل نگاري به معرفى ابواب كتاب خود و علت گزينش
آنها مىپردازد. وي از كتابهاي كهن بهرة فراوان گرفته، با اينهمه، كوشيده
است كه خود «اولهايى» (چون نخستين روزنامههاي عربى) بر مجموعة اوائل
بيفزايد.
مآخذ: آقابزرگ، الذريعة، ابن ابى شيبه، عبدالله، المصنف من الاحاديث و
الا¸ثار، به كوشش مختار احمد ندوي، بمبئى، ١٤٠١ق/١٩٨٠م؛ ابن رسته، احمد،
الاعلاق النفيسة، ليدن، ١٣٠٩ق/١٨٩١م؛ ابن قتيبه، عبدالله، المعارف، به
كوشش ثروت عكاشه، قاهره، ١٣٨٠ق/١٩٦٠م؛ ابن نديم، الفهرست؛ ابوهلال
عسكري، حسن، الاوائل، به كوشش محمدسيد وكيل، مدينه، ١٣٨٥ق/١٩٦٦م؛ بغدادي،
ايضاح؛ سيوطى، الوسائل فى مسامرة الاوائل، به كوشش محمد سعيدبن بسيونى
زغلول، بيروت، ١٤٠٥ق/١٩٨٤م؛ شيخ طوسى، محمد، رجال، به كوشش محمدصادق آل
بحرالعلوم، نجف، ١٣٨٠ق/١٩٦١م؛ على دده سكتواري، علاءالدين، محاضرةالاوائل
و مسامرة الاواخر، بيروت، دارالكتاب؛ قلقشندي، احمد، صبحالاعشى، قاهره،
١٣٨٣ق/ ١٩٦٣م؛ مخلص، عبدالله، «مخطوطات و مطبوعات كتاب الاوائل»، مجلة
المجمع العلمى العربى، دمشق، ١٣٦٠ق/١٩٤١م؛ نجاشى، احمد، رجال، به كوشش
محمد جواد نائينى، بيروت، ١٤٠٨ق/١٩٨٨م؛ ياقوت، ادبا؛ نيز:
,S; Rieu, C., Supplement to the Catalogue of the Arabic Manuscripts in the
British Museum, Oxford, ١٨٩٤.
آذرتاش آذرنوش