دانشنامه بزرگ اسلامی - مرکز دائرة المعارف بزرگ اسلامی - الصفحة ٤٠٨٤
| انوشتگين جلد: ١٠ شماره مقاله:٤٠٨٤ |
اَنوشْتَگين (حك ح ٤٧٠-٤٩٠ق/١٠٧٧-١٠٩٧م)، ملقب به غرجه، غلامِ
تركنژاد بلكاتگين (بيلگهبيگ)، و سر سلسلة خوارزمشاهيان. لقب غرجه منسوب
است به غرجستان (غرشستان) - ولايتى در افغانستان ميان هرات و كابل - كه
بلكاتگين، انوشتگين را از آنجا خريده بوده است (ياقوت، ٣/٧٨٥؛ ابوالفدا،
٤/١٢٣؛ جوينى، ٢/١؛ بارتولد، ٣٢٣ ؛ براي تفصيل درخصوص اصل و نسب او، نك: قفس
اوغلى، ٤٨-٤٩، ٥١ -٥٣).
از انوشتگين نخستينبار در حوادث مربوط به لشكركشى گمشتگين بلكابك به
سَكْلَكَند، از شهرهاي طخارستان (ياقوت، ٣/١٠٨) در ٤٦٥ق/١٠٧٣م ياد شده است
(نك: ابن اثير، ١٠/٧٨). ظاهراً انوشتگين از آن پس روي به ترقى نهاد و در
دربار ملكشاه سلجوقى به سبب تدبير و ذكاوتى كه از خود نشان داد، جايگاه
خاصى يافت و پس از بلكاتگين به مقام مهم و معتبر طشت داري رسيد. انوشتگين
مدتى بعد شحنة (والى) خوارزم شد و تا پايان عمر بر اين منصب باقى ماند
(حمدالله، ٤٨٠؛ جوينى، ٢/٢؛ قفس اوغلى، ٤٥). اگرچه به نظر مىرسد كه وي
عملاً بر خوارزم حكومت و تسلطى مستقلانه نداشت، ولى او را مىتوان سرسلسلة
خوارزمشاهيان به شمار آورد، چه، سلطان محمد خوارزمشاه، فرزند او بود (ابن
اثير، ١٠/٢٦٨؛ ذهبى، تاريخ...، ٤٦، العبر، ٣/٣٢٧؛ قزوينى، ١٨٨). برخى مآخذ سال
مرگ انوشتگين را ٤٩١ق/١٠٩٨م در خوارزم دانستهاند (فصيح، ٢/٢٠٨).
مآخذ: ابن اثير، الكامل؛ ابوالفدا، المختصر فى اخبار البشر، بيروت، ١٣٧٥ق/
١٩٥٦م؛ جوينى، عطاملك، تاريخ جهانگشاي، به كوشش محمد قزوينى، ليدن،
١٣٣٤ق/١٩١٦م؛ حمدالله مستوفى، تاريخ گزيده، به كوشش عبدالحسين نوايى،
تهران، ١٣٣٩ش؛ ذهبى، محمد، تاريخ الاسلام، حوادث ٤٨١-٤٩٠ق، به كوشش
عبدالسلام تدمري، بيروت، ١٤١٤ق/١٩٩٤م؛ همو، العبر، به كوشش فؤاد سيد، كويت،
١٩٦١م؛ فصيح خوافى، احمد، مجمل فصيحى، به كوشش محمود فرخ، مشهد، ١٣٤٠ش؛
قزوينى، يحيى، لبّ التواريخ، تهران، ١٣٦٣ش؛ قفس اوغلى، ابراهيم، تاريخ
دولت خوارزمشاهيان، ترجمة داوود اصفهانيان، تهران، ١٣٦٧ش؛ ياقوت، بلدان؛
نيز:
Barthold, W., Turkestan, Down to the Mongol Invasion, London, ١٩٥٨.
كيانوش صديق