دانشنامه بزرگ اسلامی - مرکز دائرة المعارف بزرگ اسلامی - الصفحة ٤٠٧٩
| انواء جلد: ١٠ شماره مقاله:٤٠٧٩ |
اَنْواء، جمع نوء (اين واژه از اضداد است و هم بهمعنى برخاستن به
دشواري و هم به معنى خم شدن و فرو افتادن به سبب همراه داشتن بار سنگين
يا هر علت ديگر است و در قرآن كريم (القصص/٢٨/٧٦) نيز آمده است)، اصطلاحى
در نجوم قديم نزد عربها، به معنى غروب هر يك از منازل قمر (ه م) در باختر،
و (يا) طلوع منزل مقابل آن در خاور، به هنگام سحرگاه پيش از سپيده دم،
يعنى پيش از آنكه ستارگان در روشنايىخورشيد از ديده محوشوند (ابنقتيبه، ٦
-٧؛ ازهري، ١٥/٥٣٦ - ٥٣٧؛ جوهري، ١/٧٨؛ ابن عاصم، ١١؛ قس: I/٥٢٣ , ٢ .(EIهر
يك از اين دو پديدة همراه با يكديگر ١٣ روز يك بار، و در سال ٢٨ بار روي
مىدهد . عربهاي باستان هر يك از اين رويدادها را عامل يا نشانة يك
پديدة جوي مانند باد، باران، گرما يا سرما مىشمردند و از آنها براي تعيين آغاز
و پايان فصول سال، ترتيب و تنظيم كارهاي مربوط به كشاورزي بهره مىگرفتند.
در منابع دورة اسلامى دربارة اين مسأله كه نوء به طلوع يا غروب ستارگان
مربوط مىشود، اختلاف نظرهايى ديده مىشود. گروهى نيز برخى پديدهها مانند باد
را به طلوع ستارگان، و برخى ديگر مانند باران و سرما را به غروب آنها مربوط
مىشمردهاند (ابن قتيبه، ٧- ٨؛ قرطبى، ٣؛ ابن عاصم، همانجا؛ بيرونى،
الا¸ثار...، ٣٢٥؛ ابن اجدابى، ٩٥-١٠٢؛ نيز نك: نالينو، ٩٢-٩٣، ١٠١، ١٢٧).
بايد توجه داشت كه در اينجا، منظور از طلوع و غروب منازل، پديدار شدن و
ناپديد شدن آنها در لحظات پيش از سپيده دم، يعنى هنگامى است كه خورشيد
هنوز آنها را تحت الشعاع قرار نداده است (ابن قتيبه، ٩-١٢؛ بيرونى،
التفهيم، ١١٤).
از بررسى آثار و گزارشهاي بر جا مانده از دورانهاي كهن معلوم مىشود كه
هواشناسى برپاية نجوم، يعنى نظام انواء در ميان بسياري از اقوام وجود داشته
(كوگلر، ٦٠-٧٠ ,٥٦ )، و ظاهراً سرچشمة اصلى آن، سرزمين بينالنهرين بوده است
(اشتاين اشنايدر، ٣٨٤ -٣٧٨ ؛ هومل، ٦١٢ -٥٩٢ ؛ كونيچ، ٢٦ -٢١ ؛ نيز نك:
VI/٣٠٦-٣٠٧ .(GAS,
در زمينة رابطة ميان ستارگان و حركات آنها و وضع آنها نسبت به يكديگر از يكسو
و دگرگونيهاي جوي از سوي ديگر، دو ديدگاه كاملاً متفاوت وجود داشته است. در
ديدگاه نخست، مواضع ستارگان تنها نشانههاي رويدادهاي جويند، در حالى كه در
ديدگاه دوم، علت فاعلى و موجد آنها به شمار مىروند. بررسى اشعار كهن عربى
دربارة انواء، نشان مىدهد كه عين اين دو ديدگاه در ميان عربهاي باستان نيز
رواج داشته است. روايتى كه از پيامبر(ص) در نكوهش اعتقاد به انواء، و
برابري آن با ايمان به كواكب و كفر به خداوند نقل شده است، به ديدگاه
دوم مربوط مىشود (بخاري، ١/٢٠٥-٢٠٦؛ مسلم، ١/٨٣ -٨٤؛ مالك، ١/١٩٢؛ ابن
قتيبه، ١٣- ١٥؛ ابن عاصم، ١١-١٢؛ مرزوقى، ١٧٨-١٧٩؛ ابن اجدابى، ١٣٦).
عربهاي باستان، نشانههاي رويدادهاي جوي را براي سهولت حفظ، در اشعار و
جملات مسجع به صورت حكمت و قاعده بيان مىكردند. اينگونه اشعار، به سبب
در برداشتن الفاظى نامأنوس، حتى در اوايل عصر اسلامى نيز چندان مفهوم
نبودهاند. از اين رو، مؤلفان كتابهاي انواء، ناگزير به شرح و توضيح
دشواريهاي آنها پرداختهاند (ابن قتيبه، ٧- ٨؛ بيرونى، الا¸ثار، ٣٣٧- ٣٣٨،
التفهيم، ١٠٩-١١٠؛ مرزوقى، ٩٤- ٩٥؛ قزوينى، ٤٨).
كتابهاي انواء: از اواسط سدة ٢ق/٨م تا اوايل سدة ٦ق/١٢م دهها كتاب با عنوان
الانواء يا الازمنه يا نامهاي مشابه ديگري، به زبان عربى تأليف شده است؛
شماري از فرهنگ نويسان نيز بخشى از اثر خود را به موضوع انواء اختصاص
دادهاند؛ اما پس از سدة ٦ق، توجه به منازل قمر و پديدة انواء، كاهش يافت و
كمتر كسى به اين موضوع پرداخت (حسن، ١٧).
مهمترين آثار برجاي مانده اينهاست: ١. الانواء، از خالد بن كلثوم (بيرونى،
الا¸ثار، ٣٣٦)؛ ٢. النجوم، از مالك بن انس (ابن اجدابى، ٩٥- ٩٨)؛ ٣. الانواء،
از مؤرج بن عمرو سدوسى (ابن نديم، ٥٣ -٥٤)؛ ٤. الانواء، از نضر بن شميل
(همو، ٥٧ - ٥٨)؛ ٥. الازمنة، از قطرب نحوي (همو، ٥٨، ٩٧)؛ ٦. الانواء، از ابن
كناسه (همو، ٧٧؛ بيرونى، همان، ٣٢٥)؛ ٧. الايام و الليالى و الشهور، از يحيى
بن زياد فراء (قاهره، ١٩٥٦م)؛ ٨. الانواء، از عبدالملك بن قريب اصمعى (ابن
نديم، ٦٠ -٦١؛ نيز نك: ه د، ٩/٢٧١)؛ ٩. «الازمنة و الرياح» و «السحاب و المطر»،
از اجزاء مجموعة بزرگ لغوي الغريب المصنف اثر ابوعبيد قاسم بن سلام (نك: ه
د، ٥/٧٠٧)؛ ١٠. الانواء، از ابن اعرابى (ابن نديم، ٧٥-٧٦، ٩٧)؛ ١١. الانواء، از
ابوحنيفة دينوري (نك: VII/٣٤٩ )؛ GAS, ١٢. الانواء، از ابن قتيبة دينوري
(حيدرآباد دكن، ١٣٧٥ق/١٩٥٦م)؛ ١٣. الانواء، از عريب بن سعد قرطبى (ليدن،
١٩٦١م)؛ ١٤. الانواء و الازمنة و معرفة اعيان الكواكب، از عبدالله ابن عاصم
(نك: مآخذ همين مقاله)؛ ١٥. الازمنة و الامكنة، از ابوعلى احمد بن محمد مرزوقى
(حيدرآباد دكن، ١٣٣٢ق)؛ ١٦. الازمنة و الانواء، از ابن اجدابى (نك: مآخذ همين
مقاله).
ابوريحان بيرونى نيز فصلى از الا¸ثار الباقية را به منازل قمر و انواء اختصاص
داده است (ص ٣٣٦- ٣٤٨).
مآخذ: ابن اجدابى، ابراهيم، الازمنة و الانواء، به كوشش عزت حسن، دمشق،
١٩٦٤م؛ ابن عاصم، عبدالله، الانواء و الازمنة و معرفة اعيان الكواكب،
فرانكفورت، ١٤٠٥ق/ ١٩٨٥م؛ ابن قتيبه، عبدالله، الانواء، حيدرآباد دكن،
١٣٧٥ق/١٩٥٦م؛ ابن نديم، الفهرست؛ ازهري، محمد، تهذيب اللغة، قاهره، ١٩٦٧م؛
بخاري، محمد، صحيح، استانبول، ١٣١٥ق؛ بيرونى، ابوريحان، الا¸ثار الباقية، به
كوشش زاخاو، لايپزيگ، ١٩٢٣م؛ همو، التفهيم، به كوشش جلالالدين همايى،
تهران، ١٣١٦ش؛ جوهري، اسماعيل، مقدمة الصحاح، بيروت، ١٣٧٥ق؛ حسن، عزت،
مقدمه بر الازمنة... (نك: هم، ابن اجدابى)؛ قرآن كريم؛ قرطبى، عريب،
الانواء، به كوشش شارل پلا، ليدن، ١٩٦١م؛ قزوينى، زكريا، عجائب المخلوقات،
تهران، ١٣٦٩ق؛ مالك بن انس، الموطأ، قاهره، ١٩٥١م؛ مرزوقى اصفهانى، احمد،
الازمنة و الامكنة، حيدرآباد دكن، ١٣٣٢ق؛ مسلم بن حجاج، صحيح، قاهره،
١٩٥٥م؛ نالينو، ك. آ.، علم الفلك، تاريخه عند العرب فى القرون الوسطى،
رم، ١٩١١م؛ نيز:
EI ٢ ; GAS; Hommel, F., X [ ber den Ursprung und das Alter der arabischen
Sternnamen und insbesondere der Mondstationen n , ZDMG, Leipzig, ١٨٩١, vol. XLV;
Kugler, F. X., X Astronomische und meteorologische Finsternisse n , ZDMG,
Leipzig ١٩٠٢, vol. LVI; Kunitzsch, P., Untersuchungen zur Sternnomenklatur der
Araber, Wiesbaden, ١٩٦١; Steinschneider, M., X Zur Geschichte der [ bersetzungen
aus dem Indischen ins Arabische und ihres Einflusses auf die arabische
Literatur... n , ZDMG, ١٨٧١, vol. XXV.
محمدعلى مولوي