دانشنامه بزرگ اسلامی - مرکز دائرة المعارف بزرگ اسلامی - الصفحة ٤٠١٤
| امية بن خلف جلد: ١٠ شماره مقاله:٤٠١٤ |
اُمَيَّةِ بْنِ خَلَف (مق ٣ق/٦٢٤م)، از سرانقريش و يكىاز مخالفان
مشهور پيامبراكرم(ص) در مكه.
وي از بنى جمح، يكى از تيرههاي قبيلة بزرگ قريش بود (كلبى، ٩٤- ٩٥؛
بلاذري، ١٠/٢٤٥-٢٤٦). پدرش خلف نيز از بزرگان و اشراف به شمار مىرفت
(همانجا). اميه بر تيرة خود، رياست داشت (ابن حبيب، المنمق، ٣٣٢) و بنابر
اين، به طور كلى در قبيلة قريش پر نفوذ بود. وي مانند ديگر اعضاي مهم اين
قبيله، به كار بازرگانى مىپرداخت و از اين راه ثروتى نيز اندوخته بود
(ابن قتيبه، ٥٧٦). اميه در جنگ فجار، در دورة پيش از ظهور اسلام، با رياست
بر تيرة خويش شركت داشت (ابن حبيب، المحبر، ١٦٩-١٧٠؛ نيز نك: بلاذري، ١/١٠٢).
اميه در كنار ديگر اشراف مكه از ابتداي رسالت پيامبراكرم(ص) سرسختانه به
مخالفت و دشمنى با آن حضرت برخاست (مثلاً نك: ابن اسحاق، ١٤٤، ١٩٧، ٢١١،
٢٣٦؛ ابن هشام، ٢/٣٦، ٥٨، ١٢٥). اميه از كسانى بود كه پيامبر(ص) را استهزا
مىكرد و گفتهاند سورة هُمَزه دربارة او نازل شده است (بغوي، ٥/٦٢٢؛ زمخشري،
٤/٧٩٥؛ نيز نك: ابن هشام، ٢/٣٦). يك بار اميه و تنى چند از بزرگان قريش به
پيامبر(ص) پيشنهاد كردند كه آن حضرت و قريش معبودان يكديگر را بپرستند، ولى
سورة كافرون در اين باره نازل شد (بلاذري، ١/١٣٤؛ طبري، ٢/٣٣٧). وي افزون
بر آزار رسول اكرم(ص)، از آزار و شكنجة اصحاب آن حضرت نيز روي گردان نبود.
بلال بن رباح حبشى، مؤذن آن حضرت در بردگىِ اميه بود كه اسلام آورد و
اميه به همين سبب او را مورد سختترين شكنجهها قرار مىداد (نك: احمدبن
حنبل، ١/٤١٧؛ ابن هشام، ٢/٢٨٤- ٢٨٥؛ بلاذري، ١/١٢٥، ١٨٤- ١٨٥؛ طبري، ٢/٤٥٢).
اميه از كسانى بود كه اندكى پيش از هجرت پيامبر(ص)، در شوراي سران قريش،
توطئة قتل آن حضرت را تأييد كردند (ابن هشام، ٢/١٢٤- ١٢٥؛ ابن سعد، ١/١٥٤).
همچنين پس از آنكه پيامبر(ص) پنهانى مكه را ترك كرد، اميه در شمار گروهى
بود كه آن حضرت را تا غار ثور تعقيب كردند (بلاذري، ١/٢٦٠-٢٦١). در سال دوم
هجرت، غزوة بواط پيش آمد كه طى آن مسلمانان با كاروانى از بازرگانان قريش
- از جمله اميه - قصددرگيري داشتند، اماظاهراً جنگسختى درنگرفت (واقدي،
١/١٢؛ بلاذري، ١/٢٨٧؛ طبري، ٢/٤٠٧). در كاروان ديگري از قريشيان كه مورد
تعرض مسلمانان واقع شد و غزوة بدر در پى آن پيش آمد، اميه نيز سهمى داشت
(واقدي، ١/٢٧). با آنكه نخست وي تمايل چندانى به حضور در آن جنگ نشان
نداد، اما به تشويق ابوجهل (بلاذري، ١/٢٩١) نه تنها در جنگ شركت جست، بلكه
از بذل مال و خوراك در برپايى جنگ دريغ نكرد، چندانكه گفتهاند: براي
اطعام لشكر مشركان تا ٩ شتر قربانى كرد و او را به همين سبب، از «مُطعِمان»
جنگ بدر خواندهاند (نك: واقدي، ١/١٢٨، ١٤٤؛ ابن حبيب، المحبر، ١٦١-١٦٢،
المنمق، ٣٨٩؛ يعقوبى، ٢/٤٥).
سرانجام، در اين جنگ اميه و فرزند او على، به قتل رسيدند؛ برخى قتل اميه
را به بلال حبشى نسبت دادهاند، اما روايات در اين باب بسيار گوناگون است
و در اين باره از كسان ديگري نيز نام برده شده است (نك: كلبى، ٩٥؛ واقدي،
١/٨٤؛ ابن هشام، ٢/٢٨٤، ٣٧١؛ بلاذري، ١/١٣٨).
از خاندان اميه برادرش اُبّى بن خلف - كه او را از زنادقة قريش برشمردهاند
- در جنگ احد كشته شد (ابن حبيب، المحبر، ١٦١). از فرزندان او صفوان در واقعة
فتح مكه از شهر گريخت، ولى بعدها پيامبر(ص) او را بخشيدند؛ رواياتى نيز
دربارة او در منابع نقل شده است (بلاذري، ١٠/٢٤٦-٢٤٧). ديگر فرزندان او مسعود
و ربيعه - كه وي سرانجام از اسلام به مسيحيت گرويد (كلبى، همانجا) - مدتى
از عوامل زياد حكمران عراق بودند (براي تفصيل، نك: بلاذري، ١٠/٢٥٠-٢٥١).
مآخذ: ابن اسحاق، محمد، السير و المغازي، به كوشش سهيل زكار، دمشق،
١٣٩٨ق/١٩٧٨م؛ ابن حبيب، محمد، المحبر، به كوشش ايلزه ليشتن اشتتر، حيدرآباد
دكن، ١٣٦١ق/١٩٤٢م؛ همو، المنمق، به كوشش خورشيد احمد فارق، بيروت،
١٤٠٥ق/١٩٨٥م؛ ابن سعد، محمد، الطبقات الكبري، بيروت، دارصادر؛ ابن قتيبه،
عبدالله، المعارف، به كوشش ثروت عكاشه، ١٩٦٠م؛ ابن هشام، عبدالملك،
السيرة النبوية، به كوشش مصطفى سقا و ديگران، ١٣٥٥ق/١٩٣٦م؛ احمد بن حنبل،
مسند، قاهره، ١٣١٣ق؛ بغوي، حسين، معالم التنزيل، بيروت، دارالفكر؛ بلاذري،
احمد، انساب الاشراف، ج ١، به كوشش محمد حميدالله، قاهره، ١٩٥٩م، ج ١٠،
به كوشش سهيل زكار و رياض زركلى،١٩٩٦م؛ زمخشري، محمود، الكشاف، بيروت،
دارالكتاب العربى؛ طبري، تاريخ؛ كلبى، هشام، جمهرة النسب، به كوشش ناجى
حسن، بيروت، ١٤٠٧ق/ ١٩٨٦م؛ واقدي، محمد، المغازي، به كوشش مارسدن جونز،
لندن، ١٩٦٦م؛ يعقوبى، احمد، تاريخ، بيروت، دار صادر. حسن يوسفى اشكوري