دانشنامه بزرگ اسلامی - مرکز دائرة المعارف بزرگ اسلامی - الصفحة ٤٠٠٥
| امينالدوله جلد: ١٠ شماره مقاله:٤٠٠٥ |
اَمينُ الْحُسِيْنى، محمدامين بن محمد طاهر(١٣١١-١٣٩٤ق/ ١٨٩٣- ١٩٧٤م)،
مفتى فلسطين و از نخستين رهبران جنبش فلسطينيان بر ضد سلطة انگليس و
صهيونيسم. زندگى پر فراز و نشيب امين را مىتوان به چند بخش تقسيم كرد:
الف - از آغاز تا احراز مقام افتاي فلسطين: امين در قدس زاده شد و زير نظر
پدرش كه مفتى فلسطين بود، به يادگيري اصول دين، قرائت قرآن و ادبيات
عرب پرداخت و آنگاه به آموزش برخى از علوم نوين مبادرت كرد. پس از
تحصيلات دبيرستانى، در دانشكدة فرر قدس مدت دو سال را به فراگيري زبان
فرانسه گذراند (ماردينى، ٢٧؛ جرار، ٤٩). سپس به قصد ادامة تحصيل به مصر رفت
و در قاهره از ٣ مركز الازهر، دانشكدة ادبيات و دارالدعوه بهره برد و ضمن
مراوده با محمد رشيد رضا (د ١٣٥٤ق/١٩٣٥م) با انديشههاي سيد جمالالدين
اسدآبادي(د ١٣١٤ق/١٨٩٦م) وشيخمحمد عبده (د ١٣٢٣ق/١٩٠٤م) آشنا شد و تحت
تأثير افكار آنان قرار گرفت. اما به سبب وقوع جنگ جهانى اول، تحصيلات خود
را ناتمام گذاشت و پس از دو سال به قدس بازگشت. زمانى كه در قاهره به سر
مىبرد، نسبت به مسائل فلسطين توجه خاص پيدا كرد و از پديدة صهيونيسم و
مطامع آن نسبت به اين سرزمين آگاه شد. از اين رو، زمانى كه در
١٣٣٢ق/١٩١٤م گروهى از هموطنان او به تأسيس جمعيتى در برابر صهيونيسم اقدام
كردند، امين نيز به آنان پيوست (همو، ٤٩، ٥٠).
در ١٣٣٣ق/١٩١٥م پدرش او را براي ادامة تحصيل به استانبول فرستاد، ولى وي
ظاهراً به عنوان خدمت اجباري، وارد دانشكدة افسري شد و پس از رسيدن به درجة
افسري به ارتش عثمانى در ازمير پيوست. پس از آنكه در ١٣٣٥ق/١٩١٧م،
انگليسيها فلسطين را اشغال كردند، امين از ازمير گريخت تا براي پيكار با
اشغالگران به صف مبارزان بپيوندد. او به عنوان مأمور جمع آوري داوطلب
براي نيروهاي فيصل بن حسين، حاكم سوريه - كه در آن تاريخ در شرق اردن
فعاليت داشتند - آغاز به كار كرد. در واقع، مقارن همين ايام بود كه حاج
امين الحسينى نخستين بار در ميان رهبران فلسطينى سر بر آورد (پراث، ١٨٤ ؛
عطيه، ٤٣٤). امين از اين پس افزون براينكه در مدرسةرشيديه و روضةالمعارف،
واقع در قدس، به تدريس همت گمارد، در روزنامة محلى سوريا الجنوبيه نيز به
نوشتن مقاله آغاز كرد و به مخالفت خود با سياست بريتانيا و صهيونيسم در
فلسطين ادامه داد (جرار، ٥٠، ٥١؛ ماردينى،٢٩؛حاساسيان،٦٦ -٦٧؛عطيه،همانجا؛
موسوعه...،٤/١٣٨).
نخستين اقدام سياسى امين در فلسطين، تأسيس الجمعية الاسلامية المسيحيه بود
كه پس از اعلامية بالفور صورت گرفت. هدف او ايجاد هماهنگى در ميان همة
اعراب مسلمان و مسيحى بر ضد صهيونيسم (عطيه، ٤٣٥؛ كيالى، ٩٨) و خنثى كردن
تفرقه افكنيهاي انگليسيها ميان پيروان اين دو آيين بود (جرار، ٣١٥- ٣١٩). در
كنگرة اول اين جمعيت كه در نوامبر ١٩١٨ در قدس برگذار شد، امين نقش مهمى
ايفا كرد (عطيه، همانجا). در اين سال، انجمنى به نام النادي العربى، به
رياست امين در قدس تأسيس شد كه هدف آن، افزون بر مبارزه با صهيونيسم،
وحدت با سوريه بود (« فرهنگ...١»، ١٦٣ ؛ كيالى، همانجا؛ جرار، ٣٩). متعاقب
تأسيس النادي العربى، جمعيتهاي ديگري نيز با پشتيبانى يا رهبري وي به
منظور مبارزه با صهيونيسم و انگليسيها تأسيس شد كه از آن ميان مىتوان
الجمعية العربية الفلسطينيه را نام برد (عطيه، ٤٣٦). يكى ديگر از سازمانهاي
انقلابى زير نفوذ حاج امين، الكفّ السوداء بود كه در ١٣٣٧ق/١٩١٩م به
الفدائيه، تغيير نام داد. اعضاي اين سازمان مخفى، سوگند ياد كرده بودند كه
جان خود را در راه حاج امين فدا كنند (پراث، .(١٢٩
در قيام ١٣٣٨ق/١٩٢٠م كه به انقلاب اول فلسطين شهرت دارد، امين نقش
برجستهاي در رهبري اين جنبش ايفا كرد. پس از سركوب اين قيام، امين دستگير
شد، ولى با همت گروهى از جوانان فلسطينى به دمشق و شرق اردن گريخت و مورد
استقبال امير عبدالله حاكم شرق اردن قرار گرفت. دادگاه انگليسيها او و
همكارش عارف العارف را غياباً به زندان با اعمال شاقه محكوم كرد. چندي بعد
كه هربرت سموئل، كارگزار عالى انگليس در فلسطين فرمان عفو عمومى داد، امين
و عارف العارف مشمول اين عفو نشدند؛ با اينهمه، اينان نيز پس از مدت
كوتاهى از فرمان عفو برخوردار شدند و به قدس بازگشتند (همو، ١٠٦ ؛ جرار، ٥٧؛
ماردينى، ٣٦- ٣٨؛ حاساسيان، ٦٧).
ب - از آزادي تا دستگيري مجدد در ١٩٣٧م: به دنبال بازگشت امين به قدس،
برادرش (از مادري ديگر) كامل الحسينى كه پس از پدر مفتى فلسطين شده بود،
درگذشت. بر اثر اعمال نفوذ خاندان قدرتمند حاج امين و هواداران وي، هربرت
سموئل او را كه در آن زمان نه از رجال دين و نه حتى در لباس روحانى بود
(مة ١٩٢١) به عنوان مفتى فلسطين برگزيد (پراث، ١٩٢ )، هر چند كه انگليسيان و
يهوديان در باطن با اين انتخاب موافق نبودند ( جودائيكا، ؛ VIII/١١٣٢ جرار، ٥٨
-٦١؛ ماردينى، ٤٣-٤٤؛ دروزه، ١/٥١). علت آنكه انگليسيان به انتخاب حاج
امين تن در دادند، يكى به گفته هربرت سموئل بيم از مردم بود و ديگر آنكه
اين كارگزار انگليسى مىخواست آتش رقابت و اختلاف را ميان دو خاندان رقيب،
نشاشيبى و حسينى، در قدس، بيشتر دامن بزند و اعراب را دچار تفرقة درونى كند؛
شايد هم نيت چنين بود كه با دادن مقامى رسمى به اين انقلابى افراطى، او
را وادار به اتخاذ موضع ملايمتري كنند (پراث، همانجا). يكى از موانع موجود
بر سر راه انتصاب حاج امين به مقام افتاي فلسطين اين بود كه او يك عالم
دين نبود. هر چند او مدتى را در قاهره به تحصيل علوم دينى گذرانده بود، اما
هيچگاه از يك مدرسة عالى دينى فارغ التحصيل نشده، و عنوان شيخ را احراز
نكرده بود و از اينرو، هرگز رسماً و كتباً به اين مقام منصوب نشد و حتى
انتصابش در روزنامه هاي رسمى اعلام نگرديد (همو، ١٩٣ .(١٩١,
عنوان مفتى قدس فرصت بسيار مناسبى به امين داد تا هدفهاي سياسى خود را بر
ضد يهوديان و انگليسيان دنبال كند و عملاً مقام رهبري دينى، اجتماعى و
سياسى فلسطينيان را به دست گيرد(جرار، ٥٨؛ حاساسيان، همانجا). وي پولهايى را
كه براي مصارف غير سياسى مانند عمران مساجد و بازسازي قبة الصخره و
مسجدالاقصى در اختيارش قرار مىگرفت، صرف اهداف سياسى از قبيل راه اندازي
تظاهرات، اهداي كمك به انجمن اسلامى - مسيحى و جز آنها مىكرد (پراث، .(٢٠٣
در جمادي الاول ١٣٤٠/ژانوية ١٩٢٢ كه مجلس اعلاي اسلامى فلسطين تأسيس شد،
حاج امين رياست آن را بر عهده گرفت (عطيه، ٤٣٨؛ ماردينى، ٤٢؛ پراث، و تا
پايان كار مجلس در ١٩٣٧م همچنان آن را رهبري كرد. مجلس اعلاي اسلامى در
اين مدت، نقش مهمى در تحولات سياسى و اجتماعى ايفا كرد و در واقع به مثابة
يك دولت اسلامى عمل مىكرد (دروزه، ١/٥٢؛ موريس، .(١٨
امين الحسينى با احراز مقام افتا و رياست مجلس اعلاي اسلامى، همة امور دينى
فلسطين، از جمله امور مساجد، اوقاف، ادارة مبلغان دينى، مفتيان و كار قضا را
در اختيار گرفت. اينهمه اختيارات بر قدرت اجتماعى او افزود و در نتيجه وي را
در ميان ديگر رهبران فلسطينى بى رقيب ساخت. اوقاف يكى از مسائل پيچيدهاي
بود كه پس از اشغال فلسطين و تشكيل حكومت قيمومت به دست انگليسيها، باعث
كشمكش و درگيريهاي بسياري بين امين و مجلس اعلاي اسلامى از يك سو و دولت
قيمومت از سوي ديگر شد و هر يك از دو طرف تلاش مىكرد كه اين منبع درآمد را
در اختيار خود بگيرد (نك: دمپر، ٤٢-٤٧). به هر حال، حاج امين به اقتضاي
پايگاه دينى بلند كه يافته بود، موفق شد كه رشتة امور اوقاف را به دست
گيرد و از آن به عنوان نوعى اهرم قدرت استفاده كند (پراث، ٢٠٤ .(٢٠٣,
از ١٩٢١م/١٣٠٠ش به بعد، امين موضع ضد صهيونيستى خود را قاطعانه حفظ كرد،
ولى نسبت به حكومت قيمومت و انگليسيها راه مدارا در پيش گرفت. علل اتخاذ
اين سياست را چنين برشمردهاند: ١. مقام افتا كه مقامى رسمى بود، امين را
به محافظهكاري سوق داده بود؛ ٢. مبارزات چندين سالة فلسطينيان بر ضد حكومت
انگليس در فلسطين ضربات سختى خورده بود و ديگر امكان رويارويى خشونت آميز
براي آنان وجود نداشت؛ ٣. حكومت انگليس در آن زمان خود را در امور داخلى
فلسطين و منازعة اعراب و يهوديان بى طرف نشان مىداد؛ ٤. امين مىپنداشت
كه دشمن اصلى صهيونيسم است، در صورتى كه بسياري از رهبران فلسطينى اين
تفكر و موضع سياسى را نمىپسنديدند و از وي انتقاد مىكردند (عطيه، ٤٣٨-٤٤٦؛
زعيتر، ٢٠٨- ٢٠٩؛ پراث، .(١٢٩ هر چند كه برخى از پژوهشگران ادعا كردهاند كه
امين از همان آغاز معتقد به مبارزة مسلحانه با انگليس و صهيونيسم بود، اما
فلسطينيان تا سالهاي ١٩٢٩-١٩٣٠م كلاً مىپنداشتند كه مىتوانند از طريق
مذاكره و مدارا با انگلستان، از حقوق خود دفاع كنند و امين هم به ناچار از
همين سياست پيروي مىكرد (جرار، ١٣٢-١٣٣). مكداول بر اين عقيده است كه حاج
امين آن اندازه هم كه به نظر مىآمد، سازش ناپذير نبود. در اواخر سال
١٩٣٥م، پيش از شورش اعراب هم او و هم موسى عالمى آماده بودند كه بر سر
مهاجرت يهوديان به فلسطين سازش كنند و با بنگورين به توافقى دست يابند
كه طبق آن جمعيت يهودي فلسطين به ٤٤% كل جمعيت اين سرزمين برسد (ص
.(١٩٠ وقتى در ١٣٤٣ق/١٩٢٥م، بالفور، وزير امور خارجة وقت انگلستان، از فلسطين
ديدار كرد، تظاهرات عظيمى بر ضد او صورت گرفت كه رهبري آن با مجلس اعلاي
اسلامى و امين الحسينى بود (جرار، ٧٧- ٧٩). در همان سال، مردم سوريه بر
فرانسويان شوريدند و امين به حمايت از سوريان برخاست (همو، ٨٠ -٨١).
سياست محافظه كارانة امين تا ١٩٣٠م/١٣٠٩ش ادامه پيدا كرد. انگلستان نيز
كوشيد تا از اين سياست عالىترين مقام دينى و اجتماعى فلسطين، به نفع خود
بهره گيرد. چنانكه واكهوب، يكى از مقامات انگليسى مىگويد، امين آدمى
معتدل و واقع بين است و اين اعتدال او براي ما بسيار مغتنم است و نبايد
بگذاريم كهاو به افراطيون گرايش پيدا كند وگرنه آشفتگى بسيار و اجتناب
ناپذير خواهد بود (كيالى، ٢٤٥). زمانى سياست اصلى امين اين شد كه مسألة
فلسطين از محدودة منازعات يهوديان و فلسطينيان بيرون رود و در سطح كل ملل
عرب و حتى، از آن فراتر، در سطح جهان اسلام به عنوان مسألهاي اسلامى
مطرح شود ( جودائيكا، .(XVI/١٠٨٤ از كارهاي مهم وي در راه حصول اين هدف آن
بود كه در ١٩٢٤م/١٣٠٣ش تصميم گرفت مسجد الاقصى را بازسازي كند و براي
تأمين هزينة آن از تمام مسلمانان جهان ياري خواست؛ هيأتهايى را براي
گردآوري اعانه به چند كشور اسلامى فرستاد و خود به مصر رفت؛ تا ١٩٢٨م/١٣٠٧ش
توانست ٩٥ هزار ليرة فلسطينى جمع آوري كند. تعمير مسجد ٥ سال طول كشيد (جرار،
٧٠-٧٢؛ حاساسيان، ١٣٨).
از جمله تلاشهاي وي براي اسلامى كردن قضية فلسطين، پيشنهاد دفن مولانا محمد
على پيشواي مسلمانان هند، در قدس بود. تشييع و تدفين مولانا - كه به مسألة
فلسطين توجهى خاص داشت - طى مراسمى با شركت بسياري از شخصيتهاي مهم جهان
برگذار شد (جرار، ١١١-١١٢). به علاوه، حاج امين گه گاه هيأتهايى را براي
طرح مسألة فلسطين به كشورهاي اسلامى گسيل مىداشت، يا خود براي اين مقصود
به سفر مىرفت (همو، ٧٥-٧٦). او در ١٩٢٦م در كنفرانس اسلامى مكه شركت كرد
(همو، ٨١). در تمام اين احوال، سياست بريتانيا اين بود كه مسألة فلسطين در
حد منازعة داخلى ميان اعراب و يهوديان فلسطين باقى بماند (همو، ١٠٩). در
سالهاي ١٩٢٤ و ١٩٢٨م گردهماييهايى به قصد ترويج مسيحيت و مبارزه با اسلام
در قدس صورت مىگرفت. مسلمانان فلسطينى از اين موضع گيري آشكار مسيحيان بر
ضد اسلام سخت به خشم آمدند و درگيريهايى ميان دو طرف روي داد. حاج امين
با متوقف ساختن آن گرد هماييها به درگيريها پايان داد (همو، ٨٢ -٨٤).
حوادثى كه از ١٩٢٩م به بعد رخ داد، امين و ديگر فلسطينيان را به مبارزات
حادتري بر ضد صهيونيستها و انگليسيان سوق داد. طليعة اين دوره از مبارزات،
قيام بُراق بود؛ براق، مكانى است كوچك، نزديك ديوار غربى بيت المقدس و
چون روايت شده كه عروج پيامبر (ص) با مركبى موسوم به براق از آنجا آغاز
شده، به اين نام مشهور شده است. يهوديان آنجا را ديوار ندبه مىگويند و
بدين لحاظ محل مذكور براي آنان نيز مقدس است. وقتى فلسطينيان احساس كردند
كه يهوديان تدريجاً درصدد دست يافتن به مسجد الاقصى و تخصيص ديوار ندبه به
خود هستند، برآشفتند و كشمكشهايى پديد آمد كه در آن شماري يهودي و فلسطينى
كشته شدند. در اين ناآراميها، امين و مجلس اعلاي اسلامى نقش مهمى در حمايت
از مسلمانان ايفا كردند (دروزه، ١/٦١ -٦٣؛ سخنينى، ١٠٢). در ١٩٣٠م امين به
منظور دفاع از حقوق مسلمانان همراه هيأتى به عنوان سخنگو به لندن رفت،
ولى بدون كسب نتيجه بازگشت (جرار، ١٠٤-١٠٦، ١١٠). بعد از حادثة براق و خريد
بيش از پيش اراضى فلسطين توسط يهوديان، امين و همفكران وي به اين نتيجه
رسيدند كه پشتيبان اصلى يهوديان دولت بريتانياست و بايد لبة تيز مبارزه را
متوجه اين دشمن اصلى كنند (عطيه، ٤٤٨-٤٤٩).
در ١٩٣١م امين براي جلب توجه بيشتر مسلمانان به قضية فلسطين، بر آن شد تا
كنفرانس جهانى اسلامى را در قدس برگذار كند. وي از اين طريق مىخواست ضمن
تحقق بخشيدن به آرزوهاي سياسى خود، به وحدت ملل اسلامى هم كمك كند (
جودائيكا، )، IX/٩١٩ اما موانع بسياري بر سر راه تشكيل اين كنفرانس وجود
داشت: از يك سو، دولت بريتانيا با برگذاري آن سخت مخالف بود و از سوي ديگر
خاندان نشاشيبى كارشكنى مىكردند. بعضى از رهبران كشورهاي اسلامى نيز همچون
عربستان، مىپنداشتند كه در اين كنفرانس موضوع خلافت مطرح خواهد شد و
احتمالاً امين الحسينى خود را به عنوان خليفة مسلمانان نامزد خواهد كرد؛
بنابراين، در آغاز با تشكيل آن مخالفت ورزيدند، اما به رغم همة مخالفتها،
كنفرانس به رياست امين برگذار، و تصميماتى نيز گرفته شد. اگرچه كنفرانس كار
چندانى از پيش نبرد، در شرايط خاص آن زمان، گامى مثبت در راه بيداري و
اتحاد مسلمانان در برابر انگليس و صهيونيسم بود (جرار، ١١٤-١١٩؛ دروزه،
١/٧٩-٨٦، ٩٠؛ حاساسيان، ١٣٨-١٤٣؛ پراث، .(٢٧٢
مهمترين مسألة آن سالها كوچ روز افزون يهوديان به فلسطين بود. امين تلاش
فراوانى كرد تا از اين كوچ و فروش اراضى فلسطينيان به يهوديان جلوگيري
شود. در ١٩٣٤م مردم فلسطين در يافا به رهبري امين در اعتراض به ورود
يهوديان به خاك فلسطين سر به شورش برداشتند كه سركوب شد (جرار، ١٢٨-١٣٠).
او خود، فروش اراضى را شرعاً تحريم كرد و شماري از فقيهان غير فلسطينى مانند
محمد رشيد رضا و محمد حسين آل كاشف الغطا را تشويق كرد كه فتاواي مشابه صادر
كنند (همو، ١٢٤؛ كيالى، ٢٤٩). به دنبال درگيريهاي خشونت آميز، در ١٩٣٥م قيام
عزالدين قسام روي داد. شواهد فراوان نشان مىدهد كه اين قيام با اطلاع و
همكاري امين صورت پذيرفت. عزالدين كه پس از آمدن به فلسطين از سوي امين
به عنوان خطيب رسمى و مدرس مسجد حيفا منصوب شد، با او ارتباط مستقيم داشت
(ماردينى، ٨٢؛ موسوعه، ٣/٢٣١). در همان سال با ابتكار امين «سازمان جهاد
مقدس» با عضويت گروههاي مخفى كوچكى تشكيل شد تا مبارزة مسلحانهاي را آغاز
كند. امين، عبدالقادر حسينى را به فرماندهى اين سازمان برگزيد (جرار، ١٣٨).
در همين اوان، عبدالرحمان البنّا (برادر شيخ حسن البنّا) ضمن ديدار با حاج
امين، حمايت اخوان المسلمين را از جنبش فلسطين اعلام كرد (براند، ٤٦).
در ١٩٣٦م، مفتى فلسطين همة رهبران احزاب سياسى را به نشستى فراخواند كه
نتيجة آن تشكيل «كميتة عالى عرب» بود. امين به رياست اين كميته برگزيده
شد. اين رياست، رهبري بلامنازع او را در جنبش فلسطينيان استوار ساخت (جرار،
١٤٧-١٥٠). او در اين مقام، سازمان دهندة اصلى شورشهاي ١٩٣٦م و ناآراميهاي
داخلى سال بعد شد («فرهنگ»، .(١٦٤ در اين دوران، امين با استفاده از
امكانات مادي مجلس اعلاي اسلامى، اوقاف، صندوق الامه، كميتة عالى عرب و
كمكهاي مردمى، به خريد سلاح مبادرت كرد. افزون بر تجهيز نيروهاي داخلى
فلسطين، امين كوشيد تا نيروهايى نيز از جاهاي ديگر فراهم آورد (عطيه، ٦٤٢
-٦٤٣؛ ابوغربيه، ٣١). در ١٩٣٦م «كميتة مركزي براي جهاد» تشكيل شد كه دفتر
اصلى آن در لبنان بود. گرچه ادارة اين كميته با عزت دروزه بود، اما رياست
عالى آن را امين الحسينى داشت (كيالى، ٢٨٩؛ دروزه، ١/٢٠٩).
سال ١٩٣٦م، سال قيام عمومى مردم فلسطين بود كه به صورتهاي گوناگون از
جمله اعتصابات طولانى و تظاهرات گسترده، آشكار مىشد. بريتانيا كه از خاموش
كردن آتش اين قيام ناتوان بود، از برخى رهبران عرب مانند ملك عبدالعزيز
پادشاه سعودي ياري خواست و آنان كتباً از امين تقاضا كردند تا به اعتصابات
پايان داده شود كه پذيرفته شد (جرار، ١٥١-١٥٤)، گرچه به نظر بعضى (عطيه،
٤٧٠-٤٨٠)، مفتى خود به دليل فلج شدن زندگى مردم، از رهبران عرب خواستار
ميانجيگري شد. به منظور رسيدگى به حوادث اين سال، كميتة تحقيق سلطنتى
بريتانيا تشكيل شد. امين در آن كميته حضور يافت و از حقوق مردم فلسطين
دفاع كرد و خواهان الغاي حكومت قيمومت و استقرار حكومت مشتركى از يهود و
فلسطينى شد ( موسوعه، ٤/١٤٠). در اين ايام مقامات و مطبوعات غربى بر ضد
امين تبليغات فراوانى كردند و او را مسئول ناآراميهاي فلسطين دانستند. وزير
مستعمرات انگليس، مفتى فلسطين را «قهرمان شرور» خواند (عطيه، ٤٤٧؛ نجيب
الريس، ٤٨، ٢٠٤). با اينهمه، قدرت و محبوبيت امين در ميان فلسطينيان همچنان
فزونى مىگرفت (دروزه، ١/٢٣٨). در پى اين رويدادهاي خشونت بار بود كه طرح
تقسيم فلسطين از سوي بريتانيا مطرح شد. مقامات اين كشور، امين را مانع
عمده در تحقق طرح تقسيم مىدانستند و بنابراين، مطبوعات انگليسى مقالات
تندي بر ضد وي نوشتند و آشكارا اعلام داشتند كه او سد راه است و مصلحت در
عزل اوست (همو، ١/١٨٠، ١٨١)؛ اما امين به مبارزة خود ادامه داد. او با كنسول
آلمان ملاقات كرد و از اين كشور خواست تا اعراب را در مبارزة خود بر ضد
صهيونيسم ياري دهند (محافظه، ٣٢٩-٣٣١).
امين در تعقيب هدف خود در موسم حج به مكه رفت و با شاه عربستان و برخى
ديگر از رهبران مسلمان ديدار و مشورت كرد و از آنجا به سوريه و سپس به عراق
رفت. پس از بازگشت به قدس، حكومت انگليسى فلسطين آهنگ دستگيري او كرد.
امين به مسجد الاقصى پناهنده شد. حكومت كه نمىتوانست او را دستگير كند، وي
را از رياست مجلس اعلاي اسلامى و كميتة عالى عرب و مسئوليتهاي دينى بركنار،
و اين دو نهاد را غير قانونى اعلام كرد. امين پس از دو ماه محاصره، سرانجام
موفق شد به سوريه بگريزد (ابوغربيه، ٩٨، ٩٩؛ سخنينى، ١٢٨- ١٢٩؛ دروزه،
١/١٨١-١٨٢، ١٨٩، ١٩٢؛ «فرهنگ»، .(٢١٧
ج - از دستگيري تا پايان عمر: امين وقتى از سوريه به بيروت رفت، به چنگ
فرانسويان افتاد. دولت بريتانيا از فرانسه تقاضاي تحويل وي را كرد، ليكن
فرانسه به سبب تظاهرات گستردهاي كه در حمايت از امين برپا شد و نيز
احتمالاً به علل ديگر، از تسليم او امتناع كرد ( موسوعه، همانجا). در بيروت
به رغم دشواريها و مراقبت شديد پليس، امين به سازماندهى نيروهاي فلسطينى
ادامه داد (جرار، ١٧١) و در نوامبر ١٩٣٧، سعيد عبدالفتاح الامام، رئيس النادي
العربى دمشق را به آلمان فرستاد تا همكاري آن كشور را با جنبش فلسطين جلب
كند (محافظه، ٣٣١). «كنفرانس جهان اسلام» كه پديد آمد، حاج امين به رياست
آن برگزيده شد. در اين كنفرانس كه مركز اصلى آن در بيروت بود، كشورهاي
مختلفى شركت داشتند. امين تا زنده بود، رياست اين كنفرانس را بر عهده داشت
(جرار، ٢٧٣-٢٧٤). در همين سال اجلاس كنفرانس با هدف مقابله با تقسيم
فلسطين، در سوريه برگذار شد. چون محل اقامت امين در محاصره بود، او نتوانست
در كنفرانس شركت كند، ولى شركت كنندگان او را به رياست افتخاري خود
برگزيدند (همو، ١٥٨).
در فورية ١٩٣٩/اسفند ١٣١٧، كنفرانسى به دعوت انگليسيان در لندن تشكيل شد كه
هدف آن تأمين حقوق مساوي براي اعراب و يهوديان بود. وقتى دولت بريتانيا
از سران كشورهاي عرب خواست تا نمايندگانشان را به اين كنفرانس بفرستند،
كميتة عالى عرب اعلام كرد كه اين كميته نمايندة واقعى فلسطينيان، و رهبر
مورد اعتماد آن نيز حاج امين است؛ اما بريتانيا با حضور او در كنفرانس سخت
مخالف بود. با اينهمه، وي مجبور شد نمايندگى كميتة عالى را بپذيرد. جمال
الحسينى به عنوان نايب رئيس كميته در رأس هيأت نمايندگى به لندن رفت و
قرار شد هر تصميمى كه در لندن گرفته شود، به تأييد امين الحسينى نيز برسد
(ابوغربيه، ١٢٩؛ جرار، ١٧٧-١٨٠؛ نجيب الريس، ٢٧٤). به دنبال شكست كنفرانس،
طرح مكدانلد مبتنى بر تشكيل دو دولت مستقل عربى و يهودي نيز از جانب كميتة
عالى عرب رد شد ( موسوعه، ٤/١٤٠؛ سخنينى، ١٤٧-١٥٢).
در پى آغاز جنگ جهانى دوم، بنا به عللى (از جمله اعمال فشار فرانسه و
انگليس بر مجاهدان فلسطينى در سوريه، لبنان و فلسطين) قيام فلسطينيان به
سستى گراييد. امين الحسينى بيش از گذشته تحت مراقبت قرار گرفت. بارها دشمن
قصد جانش كرد. حتى گفته مىشد كه دولت فرانسه قصد دارد او را به انگليسيها
تحويل دهد. امين پس از دو سال اقامت در لبنان، ناچار شد مخفيانه به عراق
بگريزد (جرار، ١٨٠-١٨٦؛ ماردينى، ١١٧-١٢٠). حضور او در بغداد خشم متفقين و
مخصوصاً انگليسيان را برانگيخت، ولى دولت و ملت عراق از او به گرمى
استقبال كردند. نوري سعيد نخست وزير عراق و رشيد عالى گيلانى با وي ديدار
كردند (زعيتر، ٤٠٦؛ ماردينى، ١٢٤؛ جرار، ١٨٧، ١٨٨؛ «فرهنگ»، همانجا). چون وجود
امين در عراق احساسات ضد انگليسى مردم را برانگيخته بود، دولت بريتانيا از
حكومت عراق تقاضاي تسليم او را كرد كه مقبول نيفتاد (جرار، همانجا). در اين
دوران، ميان سياستمداران عراق دو گرايش وجود داشت: گروهى به رهبري نوري
سعيد به متفقين، و گروهى ديگر به سركردگى رشيد عالى به متحدين تمايل
داشتند. با توجه به حسن رابطة امين با متحدين، گروه نوري سعيد از حضور او در
عراق چندان خرسند نبودند. از اين رو، امين مىكوشيد در منازعات داخلى عراق
وارد نشود، از پذيرفتن دعوت مردم خودداري كند و تنها در محافل رسمى شركت
جويد. با اينهمه، پس از آنكه رشيد عالى بر ضد انگليسيان قيام كرد، حاج امين
جانب او را گرفت و با وي صميمانه همكاري كرد (همو، ١٨٩-١٩١، ١٩٦-٢٠٠؛
ماردينى، ١٢٥) و حتى از همة اعراب خواست تا از رشيد عالى حمايت كنند
(محافظه، ٤٠١)، اما كوشش عمدة امين در عراق معطوف به مسألة فلسطين بود. در
آن ايام، بغداد مركز رهبري جنبش فلسطين شمرده مىشد. دولت بريتانيا كلنل
نيوكمب را به بغداد فرستاد تا امين را به پذيرش طرح مكدانلد راضى كند، اما
توفيقى نيافت ( موسوعه، ٤/١٤١).
از اقدامات مهم امين در عراق آموزش مجاهدان فلسطينى زير نظر نظاميان عراقى
بود. شماري از اين مجاهدان به دانشكدة افسري وارد، و موفق به دريافت
دانشنامه شدند (ماردينى، ١٢٧؛ جرار، ١٩٠). از اقدامات ديگر او تشكيل حزب الامة
العربيه در فورية ١٩٤١/اسفند ١٣١٩ بود كه هدف آن تحقق وحدت اعراب و تأمين
استقلال كشورهاي عربى بود. رياست اين حزب كه اعضاي آن را شماري سياستمدار
فلسطينى و عراقى تشكيل مىدادند، با امين بود. اين حزب زمينه ساز قيام رشيد
عالى گرديد (محافظه، ٢٤٥؛ جرار، ١٨٩). در همين اوقات بود كه صهيونيستها قصد
ربودن امين را كردند، ولى توفيقى نيافتند (همو، ١٩٤). چون امين، به هنگام
اقامت در عراق، در حل مسائل جهان اسلام و احقاق حقوق مردم فلسطين از
بريتانيا به كلى نااميد شده بود، به فكر نزديكى بيشتر با آلمان و متحدان آن
افتاد. در همين سال، او منشى مخصوص خود عثمان حداد را به منظور مذاكره با
مقامات آلمانى پنهانى بدان كشور گسيل داشت. نتيجة اين سفر، تنظيم قراردادي
در ٦ مقوله بود. از جمله مقرر گرديد كه آلمان و ايتاليا چشم طمع به مصر و
سودان ندوزند (محافظه، ٣٤١-٣٤٢؛ جرار، ١٩٢-١٩٣).
پس از شكست قيام رشيد عالى و در خطر افتادن هواداران نازيها، دولت انگليس
براي دستگيري امين به تكاپو افتاد و او ناچار با گروهى از يارانش، از جمله
رشيد عالى، به ايران گريختند. چون تهران در آستانة سقوط قرار گرفت و گروهى
از همراهان امين اسير شدند، او مخفيانه از تهران به تركيه رفت. گويا ايتاليا
او را در خروج از تهران ياري كرد (محافظه، ٣٨٦، ٤٦٢-٦٦٢؛ جرار، ٢٠١-٢٠٤؛
ماردينى، ١٥٧). امين پس از ورود به آنكارا آهنگ اروپا كرد. ظاهراً چون جهان
عرب در آن زمان در اشغال يا در حوزة نفوذ متفقين بود، امين اروپا را امنتر
يافت و بنابراين، خود را از طريق بلغارستان، رومانى به ايتاليا و سرانجام
به آلمان رسانيد (همانجا). به هنگام توقف در رم، امين با موسولينى و تنى
چند از مقامات ديگر ايتاليا ديدار و گفت و گو كرد. در آلمان، امين به عنوان
مهمان دولت مورد استقبال قرار گرفت (جرار، ٢١٨) و با بعضى از مقامات سياسى و
نظامى آن كشور و سرانجام با هيتلر ديدار كرد ( جودائيكا، .(VIII/١١٣٢ موضوع
اصلى گفت و گوهاي او با رهبر آلمان، سرنوشت كشورهاي اسلامى، به ويژه
استقلال فلسطين بود. امين نسبت به ديگر كشورهاي عربى نيز بىتوجه نبود،
چنانكه كوشيد تا نظر مساعد آلمان را به كشورهاي مغرب عربى جلب كند
(ماردينى، ١٨٧- ١٨٩) و حساسيت متحدين را نسبت به سلطة آمريكا بر آن سامان
برانگيزد كه البته در اين راه به توفيقهايى نيز دست يافت (جرار، ٢٣٧).
در جنگ داخلى بالكان (١٩٤١-١٩٤٢م) ميان صربها، كرواتها و مسلمانان بوسنى
هرزوگوين، مسلمانان بوسنيايى از امين ياري خواستند. امين به رم رفت و بار
ديگر با موسولينى ديدار كرد و از وي قول مساعد گرفت و به بوسنى بازگشت. به
همت وي قرار شد جوانان مسلمان بوسنيايى زير نظر ارتش آلمان آموزش ببينند و
مسلح شوند (ماردينى، ٢٠٤-٢١١). ظاهراً يكى از اهداف حاج امين در نفوذ ميان
بوسنياييها جلب حمايت مقامات محلى در بيرون راندن يهوديان از بوسنى بوده
است ( جودائيكا، .(XVI/٨٧١ از كارهاي ديگر امين در آلمان اين بود كه كوشيد تا
شماري از زندانيان تونسى كه بر ضد اسپانيا و فرانسه جنگيده، و در فرانسه
محبوس بودند، آزاد شوند (جرار، ٢٢٦). به طور كلى امين در آن اوان براي
استقلال تونس تلاش بسيار كرد (محافظه، ٤١٦- ٤١٩). تشكيل ارتش عربى يكى از
كارهاي مهم امين بود كه در ١٩٤٣م/١٣٢٢ش به كمك ارتش آلمان صورت گرفت.
هدف، آماده سازي رزمندگان فلسطينى براي جنگ بر ضد صهيونيستها بود. زمانى
كه امين در آلمان به سر مىبرد، رشيد عالى گيلانى نيز به آنجا رفت و بار
ديگر همكاري مبارزاتى خود را بر ضد متفقين از سر گرفتند و پيمانهايى نيز ميان
آنان و متحدين دربارة حقوق اعراب فلسطين بسته شد (ماردينى، ١٨٥-١٨٦؛
محافظه، ٤٦٣).
تلاشهاي گستردة مفتى فلسطين در اروپا بر ٤ محور دور مىزد: سخنرانيهاي
راديويى، هدايت عمليات جانبازانه در خاورميانه، بسيج مسلحانة مسلمانان اروپا
و جنوب روسيه در صفى واحد و تشكيل گروهى عرب مسلح (جرار، ٢١٣). وي به
منظور سازماندهى فعاليتهايش، مركزي با عنوان «مكتب المفتى» تأسيس كرد
(همانجا). «المعهد الاسلامى المركزي» در برلين، سخنرانيهاي امين را كه به
مناسبتهاي مختلف ايراد مىشد، به آلمانى ترجمه و منتشر مىكرد (محافظه، ٤٣٢).
به علاوه، امين با بسياري از رجال سياسى، دينى و اجتماعى مسلمان كه در
شرق اروپا زندگى مىكردند و نيز با بعضى از خاورشناسان آشنا شد و با آنان
دربارة مسائل مسلمانان به رايزنى پرداخت. همچنين با برخى از رهبران
جمعيتهاي يهودي ديدار كرد (ماردينى، ٢٣٣-٢٤١).
در ١٩٤٥م كه برلين اشغال شد، امين به ناچار از آنجا به سويس و سپس به
فرانسه رفت. او در مرز فرانسه دستگير، و در آن كشور زندانى شد (همو، ٢٤٧-٢٥٧)،
اما پس از چندي آزادي خود را بازيافت و در خانهاش تحت نظر قرار گرفت. در
اين مدت، از يك طرف سياستمداران مسلمان در فرانسه به ديدارش مىرفتند و
براي آزاديش تلاش مىكردند و از طرف ديگر، دولت انگليس و صهيونيستها
مىكوشيدند كه او را به عنوان مجرم جنگى دستگير و محاكمه كنند (همو، ٢٦١-
٢٧٥). گروهى از صهيونيستها كه خود را «كميتة يهودي نجات ملى» مىخواندند،
يادداشتى تسليم كميسيون متفقين براي رسيدگى به جنايات جنگى كردند و طى
آن جناياتى را به مفتى نسبت دادند. تلاشهاي كميسيون و صهيونيستها به اين
نتيجه انجاميد كه بلگراد طى تلگرامى حاج امين را در فهرست جنايتكاران جنگى
جاي دهد (جان، .(II/٣ در پاريس، صهيونيستها قصد جان وي كردند، اما موفق نشدند
(جرار، ٢٤٠). دولت فرانسه، به عللى چند (از جمله تضاد منافع با انگليس در
خاورميانه، تلاش ديپلماتهاي عرب مسلمان به ويژه مصر و تظاهرات مسلمانان
جهان به نفع حاج امين)، از تسليم وي به انگليسيان خودداري ورزيد.
سرانجام امين با تلاش سلطان محمد پنجم (پادشاه مغرب) و ديگر دوستانش،
توانست به طور ناشناس در مة ١٩٤٦ به قاهره برود. در اين شهر، امين به ديدار
ملك فاروق رفت و مورد احترام قرار گرفت، اما بر اثر فشار انگليسيها دولت مصر
آزادي عمل او را محدود كرد و طبعاً افكار عمومى و انتقاد برخى از جرايد مصر بر
ضد اين كار برانگيخته شد و برخى از جرايد مصر به انتقاد از آن پرداختند (همو،
٢٥٣- ٢٥٥). در اين اوان، به منظور تمركز دادن به رهبري مبازرة فلسطينيان،
سازمانى تحت عنوان «هيأت عالى عربى فلسطين» تأسيس، و امين به رياست آن
انتخاب شد. در قاهره ميان او و اخوان المسلين ارتباط نزديكتري پديد آمد، تا
آنجا كه امين پيوسته در مجمع عام اخوان شركت، و به عنوان مشاور حسن
البناء (د١٩٤٩م/ ١٣٢٨ش) در امور فلسطين فعاليت مىكرد. در ١٩٤٧م، گروهى از
افسران ارتش مصر كه در آن زمان به سرپرستى جمال عبدالناصر فعاليت سياسى
مخفى داشتند، با امين ديدار، و اعلام كردند كه آمادهاند همراه وي در فلسطين
بر ضد انگليسيان بجنگند. دستاورد اين نخستين آشنايى كه بعدها ادامه يافت
(همو، ٢٦٦- ٢٦٨؛ ماردينى، ٣٣٣-٣٣٧)، يك رشته اقدامات برضد صهيونيستها و تأسيس
ارتش فلسطين در غزه بود ( موسوعه، ٤/١٤٢).
هنگامى كه در ١٩٤٧م مجمع عمومى سازمان ملل تشكيل شد، امين گروههايى را
براي دفاع از حقوق فلسطين به اين سازمان فرستاد (جرار، ٢٥٩). در همان سال
بريتانيا اعلام كرد كه از فلسطين خارج خواهد شد و قضية اين سرزمين را به
سازمان ملل ارجاع خواهد كرد. امين با اين طرح مخالفت كرد و به «مجلس جامعة
عرب» كه در آن سال تأسيس شده بود، پيشنهاد كرد كه يك حكومت عربى فلسطينى
در اين كشور تشكيل شود. اين پيشنهاد به رغم مخالفت نمايندگان عراق و اردن
پذيرفته شد (سخنينى، ٢١٧). پس از آنكه سازمان ملل به تقسيم فلسطين رأي
داد، امينالحسينى با آن به شدت مخالفت كرد (جرار، همانجا). در پاييز ١٩٤٨م
«مجلس ملى فلسطين» به رياست امين در غزه تشكيل شد و ضمن اعلان استقلال
كامل فلسطين، بيانيهاي صادر كرد مبنى بر اينكه آماده است پس از خروج
انگليس، حكومتى ملى در فلسطين تشكيل دهد. پس از آن دولت موقت تأسيس، و
حاج امين به رياست مجلس ملى برگزيده شد (سخنينى، ٢٢١-٢٢٢). پس از چندي،
دولت مصر، احتمالاً به درخواست بريتانيا، تمام سران فلسطين و مسئولان دولت،
از جمله حاج امين را به قاهره فراخواند و امين را در خانهاش زندانى كرد.
با اين حال، امين پس از كاهش محدوديت، به فعاليتخود ادامه داد(همو،٢٢٦؛
جرار،٢٦٥-٢٦٦؛ موسوعه، همانجا).
پيش از پايان يافتن قيمومت انگليس، امين با جمعى از يارانش به روستاي
مالكية فلسطين آمد تا طرح دولت مستقل سرزمين خود را تحقق بخشد، اما پس از
سقوط صفد و روستاهاي آن طى جنگهاي ١٩٤٨م، ناچار شد به خارج از اراضى
فلسطين برگردد (ابوغربيه، ٢٥٧). بر اثر وقوع درگيريها و كشتارهاي وسيع،
مهاجرت اعراب از فلسطين آغاز شد. امين كه خروج فلسطينيان را صلاح نمىديد،
كوشش فراوان كرد تا از آن جلوگيري كند (ماردينى، ٣٩٩-٤٠٢). چون ملك عبدالله
پادشاه اردن، براي مصالحة اعراب با اسرائيل انعطاف از خود نشان مىداد،
مخاصمهاي كه سالها ميان او و خاندان حسينى وجود داشت، به نقطة اوج خود
رسيد. بنابراين، روز ٢٠ ژوئية ١٩٥١م/٢٩ تير ١٣٣٠ش هنگامى كه ملك عبدالله از
مسجد الاقصى خارج مىشد ( جودائيكا، )، II/٥٨ به دست يكى از طرفداران امين
كه عضو گروهى به نام «جهاد مقدس» بود، كشته شد. از ٦ نفري كه به اتهام
اين قتل محكوم به مرگ شدند، يكى موسى عبدالله، پسر عموي حاج امين بود
(لنچُفسكى، .(٤٧٦
پس از سقوط پادشاهى مصر و به قدرت رسيدن افسران آزاد و انقلابى، امين با
آنان همكاري كرد، اما بر اثر بروز اختلاف نظر ميان او و جمال عبدالناصر، دولت
مصر فعاليتهاي وي را محدود كرد (جرار، ٢٨٧-٢٨٩). با اينكه حاج امين در
١٩٥٨م/١٣٣٧ش اعلام كرد كه رهبران عرب بايد همه در مسألة فلسطين، از
عبدالناصر پيروي كنند (قاسميه، ١٤٩)، در همين سال مجبور شد مصر را به قصد
لبنان ترك كند. بهگفتةجرار (ص ٢٧١-٢٧٢)، علتاختلافآنبود كه عبدالناصر، به
رغم مخالفت امين، طرح هامرشولد، دبير كل سازمان ملل را در مورد فلسطين
پذيرفت (همو، ٣٣٥-٣٣٦).
امين در ١٩٥١م رياست كنگرة جهان اسلام در كراچى و در سال بعد رياست كنگرة
علماي پاكستان را به عهده گرفت؛ ٣ سال بعد در رأس هيأت فلسطينى در
كنفرانس باندونگ شركت كرد؛ در ١٩٦٢م/١٣٤١ش از هند، پاكستان، مغرب، تونس،
ليبى و الجزاير ديدار كرد؛ در همين سال به رياست كنگرة جهان اسلام انتخاب
شد و به بغداد رفت و در «كنفرانس روابط اسلامى» در مكه شركت كرد. وي چندي
بعد با عنوان رئيس كنفرانس اسلامى مسلمانان خاور دور به مالزي سفر كرد؛ در
آستانة سال ١٩٦٥م به عنوان رئيس كنفرانس جهان اسلام به مگاديشو رفت؛ در
همين سال در مقام رئيس كميتة اجرايى كنفرانس جهان اسلام به مكه رفت و
نيز در كنفرانسهاي مشابهى در كراچى و عمان شركت كرد؛ در ١٩٦٨م به مناسبت
چهاردهمين قرن نزول قرآن در راولپندي شركت جست (همو، ٢٨٨، ٢٨٩). وي
سرانجام در ١٩٧٤م/١٣٥٣ش در بيروت درگذشت و جنازة او با شكوه تمام تشييع، و
در مقبرة الشهداي اين شهر دفن شد (همو، ٣٠٢).
خصوصيات و خدمات: حاج امين الحسينى علاوه بر سياست، در عرصههاي مختلف
اجتماعى و فرهنگى نيز فعال بود. او پيوسته تلاش داشت كه فلسطين را به
مثابة يك واحد ملى و جغرافيايى معرفى، و از تضاد و درگيري دينى ميان مردم
آن جلوگيري كند. از اين رو مسيحيان و حتى يهوديان را به ضديت با صهيونيسم
و سلطة بريتانيا دعوت مىكرد. هر چند در همراه كردن يهوديان توفيقى نيافت،
ولى توانست مسيحيان را با جنبش فلسطين همگام كند. تأسيس جمعيت اسلامى -
مسيحى از نخستين كارهاي موفق او در اين زمينه بود. امين اصولاً بر مسيحيان
فلسطين نفوذي معنوي داشت. جوانان مسيحى در كليساي قيامت، او را «مفتى ما»
مىخواندند (عطيه، ٤٣٢). اميل غوري كه از اعراب مسيحى بود، استوار در كنار
امين بود (عبوشى، ١٦٢). مسيحيان، در مقام همرايى با مسلمانان، با كوچ
يهوديان به فلسطين مخالف بودند (كيالى، ١٢٢).
از اقدامات علمى و فرهنگى مهم امين تأسيس مراكزي براي آموزش جوانان
فلسطينى بود. به جاي دارالايتام كه قبلاً در اختيار خارجيان بود، دارالايتام
الصناعيه را ايجاد كرد كه هدف آن تربيت يتيمان ضمن آموزش صنعت و حرفه بود
(جرار، ٦٨ -٧٠). در ١٩٢٤م به منظور آموزش علوم جديد به فلسطينيان دانشكدة
اسلامى را تأسيس كرد كه تا ١٩٣٧م كه سال خروج وي از فلسطين بود، پابرجا
بود. بسياري از مبارزان بعدي فلسطينى از همين مراكز بيرون آمدند. او همچنين،
گروههايى را براي تحصيل به الازهر و ديگر مراكز فرستاد (همو، ٧٢-٧٣).
امينالحسينى موافقان و مخالفان فراوانى داشت. بسياري از شخصيتهاي مسلمان
او را مبارزي بزرگ، داراي نفوذ كلام و پر جاذبه، برنامهريزي توانمند و
مديري طراز اول شمردهاند (همو، ٣٩٩ بب؛ نجيب الريس، ٦٢؛ عطيه، ٣/٤٢٩-٤٣٠).
يكى از شعرا او را «شيخ الجهاد» خوانده است (جرار، ٤٠٧).
بجز مقامات انگليسى و صهيونيستى، مخالفان يا منتقدان او را مىتوان به چند
دسته تقسيم كرد: قديمترين آنان، خاندان نشاشيبى بود كه به گونة سنتى با
خاندان حسينى ضديت و رقابت داشتند. اينان به نسبت با خاندان حسينى، با
حكومت قيمومت و صهيونيستها شيوة معتدلتري در پيش گرفته بودند و حتى با
اشغالگران انگليسى به نحوي همكاري مىكردند. امين تلاش بسيار كرد كه
نشاشيبيها را به مبارزه با بريتانيا ترغيب كند، ولى توفيقى نيافت (عطيه،
٣/٤٦٥؛ جرار، ٨٦ -٩٣). دستة ديگر از مخالفان او چپ گرايانى بودند كه او را
مرتجع، برخاسته از خانوادهاي بورژوا و حتى فردي مشكوك به شمار مىآوردند،
اينان نه تنها امين را هرگز شايستة مقام رهبري فلسطينيان نمىدانستند، بلكه
معتقد بودند كه وي عامل كندي انقلاب فلسطين است و در قيام ١٩٣٦م نقشى
منفى ايفا كرده است (عطيه، ٣/٤٢٦). افزون بر اينان، كسانى نيز از دوستان و
همراهان امين بودند كه به برخى از افكار، خط مشيها و يا عملكردهاي او كه
مىپنداشتند خودكامانه است، خرده مىگرفتند (دروزه، ١١٧؛ ابوغربيه، ٣٣١).
شايد بحث انگيزترين اقدام امين، ارتباط و همكاري او با آلمان و ايتاليا در
خلال جنگ جهانى دوم باشد. اين ارتباط به زمانى باز مىگردد كه در ١٩٣٣م،
هيتلر به قدرت رسيد. در آن ايام كه كوچ يهوديان به فلسطين رو به فزونى
نهاده بود، امين از كنسول آلمان در فلسطين خواست كه دولت متبوعش مانع
كوچ يهوديان آلمانى بشود (محافظه، ٣٢٦). در آن روزگار بر خلاف بعضى از
اعراب و سران آنان كه براي احراز استقلال خود دل به دولتهاي فرانسه و
بريتانيا بسته بودند، گروهى چون رشيد عالى، شكيب ارسلان و حاج امين عقيده
داشتند كه در صورت پيروزي آلمان و ايتاليا در جنگ مىتوانند به كسب استقلال
خود اميدوار باشند (همو، ٤٧٠-٤٧١). گرچه اميد هر دو گروه نقش بر آب شد
(همانجا)، اما راجع به امين گفته شد كه در آن زمان، با توجه به مواضع ضد
صهيونيستى و استعمار ستيزي او چارهاي جز تمسك به گفتة معروف كه «دشمنِ
دشمن تو دوست تواست»، نداشته، و از همين رو از متحدان ضد يهود و ضد انگليس و
فرانسه استمداد كرده است (ماردينى، ١٢٦). خود او در اين باب گفته است كه:
«ملت فلسطين هرگز نمىتوانست به تنهايى از خود دفاع كند و بنابراين، به
تكيهگاهى نياز داشت كه از دشمن نيرومندتر باشد. هدف نهايى من آن بود كه
اعراب سلاح برگيرند و بجنگند، اما نه براي پيروزي متحدين، بلكه براي آزادي
سرزمين فلسطين» (همو، ١٦٧-١٦٩؛ جرار، ٢٠٩-٢١٠). با اينهمه، امين خود بعدها
اعتراف كرد كه پيوستن او به متحدين، هيچ سودي نداشته است. اما او تأكيد
مىكرد كه در آن زمان كاري جز اين از دست او بر نمىآمده است (ماردينى،
١٦٧- ١٦٨). به نظر مىرسد كه بيشترين انتقاد بر ارتباط امين با متحدين از سوي
متفقين پيروز و صهيونيستها اظهار شده باشد. اينكه ماردينى (ص ١٤- ١٥) مىگويد:
در كتابخانة بن بيش از ٩٤ كتاب در انتقاد و ردّ امين ديده است، حكايت از
تلاش تبليغاتى گسترده بر ضد امين دارد.
توجه بدين نكته نيز لازم است كه امين الحسينى با اينكه عنوان مفتى
فلسطين يافت، اما هرگز در شمار فقها و علماي دين به شمار نيامد. او بيشتر
رهبري سياسى بود، تا عالمى دينى. گرچه او از ديدگاه ديانت به سياست
مىنگريست، ولى هرگز از سنت معمول مفتيان پيروي نكرد. به گفتة خود امين،
خون مجاهدان در رگهايش جاري بود، نه خون عالمان (همو، ٩٣). وي را در
مراسلات «سموح» خواندهاند (قاسميه، ١٥٨).
تنها اثر مكتوب او ظاهراً خاطراتى است كه در مجلة فلسطين چاپ شده است
(زركلى، ٦/٤٦). فصولى از خاطرات او نيز كه در اواخر عمر بر زهير ماردينى املا
شده بود، با مقداري شرح و بسط به چاپ رسيده است.
مآخذ: ابوغربيه، بهجت، فى خضم النضال العربى، بيروت، مؤسسة الدراسات
الفلسطينيه؛ براند، لوري ا.، الفلسطينيون فى العالم العربى، بيروت، مؤسسة
الدراسات الفلسطينيه؛ جرار، حسنى ادهم، الحاج امين الحسينى، بيروت؛
حاساسيان، مناويل، الصراع السياسى داخل الحركة الوطنية، قدس، ١٩٨٧م؛ دروزه،
محمد عزت، القضية الفلسطينية فى مختلف مراحلها، بيروت، ١٩٥٩م؛ دمپر، مايكل،
سياسة اسرائيل تجاه الاوقاف الاسلامية، بيروت، مؤسسة الدراسات الفلسطينيه؛
زركلى، اعلام؛ زعيتر، اكرم، الحركة الوطنية الفلسطينية ١٩٣٥- ١٩٣٩، بيروت،
١٩٩٢م؛ سخنينى، عصام، فلسطين الدولة، بيروت، ١٩٨٥م؛ عبوشى، واصف، فلسطين
قبل الضياع، ترجمة على جرباوي، لندن، ١٩٨٥م؛ عطيه، على مسعود، المؤتمر
الدولى الثالث لتاريخ بلاد الشام (فلسطين)؛ قاسميه، خيريه، الرعيل العربى
الاول، لندن، ١٩٩١م؛ كيالى، عبدالوهاب، تاريخ فلسطين الحديث، بيروت،
١٩٩٠م؛ ماردينى، زهير، فلسطين و الحاج امين الحسينى، بيروت، ١٤٠٦ق/١٩٨٦م؛
محافظه، على، موقف فرنسا و المانيا و ايطاليا من الوحدة العربية، بيروت، مركز
الدراسات الوحدة العربيه؛ موسوعة عام؛ نجيب الريس، مؤيد، فلسطين، الصفقة
الخاسرة ١٩٢١-١٩٥١، لندن، رياض الريس للكتب و النشر؛ نيز:
John, R. and S. Hadawi, The Palestine Diary, Beirut, ١٩٧٠; Judaica; Lenczowski,
G., The Middle East in World Affairs, London, ١٩٨٢; Mc Dowall, D., Palestine and
Israel, London, ١٩٨٩; Morris, B., The Birth of the Palestinian Refugee Problem,
١٩٤٧-١٩٤٩, Cambridge, ١٩٨٩; Political Dictionary of the Middle East in the ٢٠ th
Century, ed. Y. Shimoni and E. Levine; Porath, Y., The Emergence of the
Palestinian Arab National Movement, London, ١٩٧٤.
حسن يوسفىاشكوري - مجدالدين كيوانى