دانشنامه بزرگ اسلامی - مرکز دائرة المعارف بزرگ اسلامی - الصفحة ٤٠٠٠
| امين، محسن جلد: ١٠ شماره مقاله:٤٠٠٠ |
اَمين، محسن (١٢٨٤-١٣٧١ق/١٨٦٧-١٩٥٢م)، فرزند عبدالكريم عاملى، فقيه و
عالم اصلاح گراي امامى در شام. او در خاندانى مشهور از سادات در قرية شقرا
از جبل عامل لبنان زاده شد؛ پس از آموزشهاي مقدماتى در همانجا، منطق، نحو و
بيان را در براغيث جبل عامل فراگرفت و سپس در بنت جُبيل از درس موسى
شراره، استادي برآمده از نجف، بهره گرفت. در ١٣٠٨ق/١٨٩١م به نجف هجرت
كرد و تا ١٣١٩ق/ ١٩٠١م از محضر بزرگانى چون محمد طه نجف، حاجآقا رضا همدانى
و آخوند خراسانى بهره جست. پيش از آنان نزد محمد باقر نجمآبادي و سيداحمد
كربلايى سطوح و خارج فقه و اصول را آموخت و به درجة اجتهاد نائل شد و خود
نيز شاگردانى تربيت كرد. وي افزون بر علوم دينى، در ادب نيز دستى داشت و
بجز نقد شعر، در سرودن نيز توانا بود (امين، ١٠/٣٣٣-٣٣٤، ٣٤١، ٣٥١-٣٥٢؛ نيز نك:
حمود، ١١٧- ١١٨).
امين چنانكه در الرحيق المختوم خود آورده است، با انگيزة احيا و نشر معارف
دينى، و اصلاح سنتهايى كه در نظر او مخالف عقل و شرع بود، به دمشق هجرت
كرد و بيش از نيم قرن، با كوششى خستگى ناپذير به فعاليتهاي گوناگون علمى و
فرهنگى پرداخت. او را بايد عالمى پر جرأت در بيان نظريات خويش به حساب
آورد؛ چنانكه اقدام براي تصحيح روش عزاداري در سوگ امامحسين(ع)، او را در
مقابلهاي سخت و اتهام انگيز قرار داد (نك: امين، ١٠/٣٦١-٣٦٣؛ نيز حمود،
١٢١-١٢٣).
امين در ١٣٦١ق/١٩٤٢م به عضويت «مجمع علمى عربى» دمشق درآمد و تا پايان
عمر از شخصيتهاي فعال اين مجمع بود (نك: مجلة...، ٦٢٠). او همچنين براي
اعتلاي فرهنگ جوانان شيعه مدارسى تأسيس كرد و خود به تأليف برخى كتابهاي
درسى اقدام نمود (نك: همان، ٦١٩).
امين براي تأمين منابع تحقيق و تأليف، به نقاطى چون سوريه، اردن،
فلسطين، مصر، عراق و ايران سفر كرد (شريف رازي، ١/٢٤٧؛ فضلالله، ١٦٦- ١٦٨).
در شخصيت علمى امين، دو ويژگى نقد برخى مذاهب و گرايشها، و كوشش در ايجاد
همبستگى اسلامى در كنار يكديگر ديده مىشود. وي در آثاري چون كشف الارتياب
و العقود الدرية به رد عقايد وهابيه پرداخته است (نك: هاشمى، ٤٠١ بب)؛ در
حالى كه او با تكيه بر ضرورت همآوايى مسلمانان، در اثر ديگرش حق اليقين
فى لزوم التأليف بين المسلمين آن را تبيين كرده است (نك: زراقط، ١٨٤-
١٨٥).
اعيان الشيعة، مهمترين اثر امين دانشنامهاي گسترده، مشتمل بر شرح زندگانى
بزرگان شيعه است كه با هدف شناساندن هويت فرهنگى شيعه و يادآوري نقش
اماميه در اعتلاي تمدن اسلامى تدوين شده است. سرگذشت، بررسى آراء و آثار
٧٣٣ ،١١نفر - با توسعى در مفهوم شيعة اثنا عشري - در اين مجموعه جاي گرفته
است (براي فهرستى از آثار وي، نك: مشار، ٥/٢٠٦-٢١٠).
مآخذ: امين، محسن، اعيان الشيعة، به كوشش حسن امين، بيروت، ١٤٠٣ق/ ١٩٨٣م؛
حمود، محمد، «الرجل و العقيدة»، الثقافة الاسلامية، دمشق، ١٤٠٧ق، شم ١٢؛ زراقط،
عبدالمجيد، «الجانب الاصلاحى للعلامة السيد محسن الامين العاملى»، المصلح
الاسلامى السيد محسن الامين، دمشق، ١٤١٢ق/١٩٩٢م؛ شريف رازي، محمد، گنجينة
دانشمندان، تهران، ١٣٥٢ش؛ فضلالله، هادي، «السيد محسن الامين»، الثقافة
الاسلامية، دمشق، ١٤١٠ق، شم ٢٩؛ مجلة المجمع العلمى العربى، دمشق،
١٣٧٢ق/١٩٥٢م، شم (٤)٢٧؛ مشار، خانبابا، مؤلفين كتب چاپى فارسى و عربى،
تهران، ١٣٤٣ش؛ هاشمى، احسان، الكلية، بيروت، ١٩٢٨م، شم ١٥.
محمد انصاري