دانشنامه بزرگ اسلامی - مرکز دائرة المعارف بزرگ اسلامی - الصفحة ٣٩٨١
| اميرخان جلد: ١٠ شماره مقاله:٣٩٨١ |
اَميرْخان، اميرالدوله محمد افغان (١١٨١-١٢٥٠ق/١٧٦٧- ١٨٣٤م)، رهبر
مقتدر گروهى از طايفة پتان افغان و مؤسس اميرنشين تونْك در هند مركزي
(راجستان كنونى). اميرخان، پسر حيات خان در سمبهل١ واقع در مرادآباد
رهيلكهند٢ به دنيا آمد (نك: ٢ .(EI
اميرخان زندگى نظامى خود را با رهبري گروه كوچكى از افراد مسلح كه وظيفة
آنها جمع آوري ماليات اراضى براي «زمينداران» بود، آغاز كرد. هرگاه
زمينداري براي اخذ ماليات به نيروي نظامى احتياج داشت، اميرخان در مقابل
دريافت مزد به كمك او مىشتافت (همانجا). او به زودي در رأس نيروي نظامى
پرتوانى مركب از پتانها و پنداريها قرار گرفت. پنداريها كه دكن را عرصة تاخت
و تاز خود قرار داده بودند، برخلاف پتانها نيروي نظامى منظمى نداشتند
(مجومدار، «تاريخ...٣»، ٧٢٧ .(٧٢٥, اميرخان با اتكا به اين نيروي نظامى
ائتلافى، نقشى مهم و گاه تعيين كننده در جدالهاي سياسى و نظامى اواخر قرن
١٨ و اوايل قرن ١٩م در هند مركزي ايفا كرد. در آن زمان اين سرزمين عرصة
كشمكشهاي خونين بين رهبران مراتهه بود. مراتههها كه جنگجويانى توانا و
نيرومند و در خدمت مغولان هند بودند، پس از فروپاشى امپراتوري مغولان كبير،
چند اميرنشين تأسيس كردند كهاز آن ميان دو اميرنشين يكى به رهبري دولت
رائوسينديا در شرق مالوه، و ديگري به رهبري جاسوانت رائوهولكار در جنوب
غربى مالوه از همه قدرتمندتر بودند. هر دو اميرنشين از پنداريها و پتانها به
عنوان نيروي كمكى در ارتش خود بهره مىبردند (همان، .(٧٢٥
اميرخان در ١٢١٣ق/١٧٩٨م با نيروي نظامى خود به خدمت جاسوانت رائوهولكار كه
در ايندور (واقع در مالوه) فرمان مىراند، درآمد و او را در جنگ با پيشوا (از
رهبران مراتهه)، دولت رائوسنيديا و بريتانيا، همچنين در گردآوري ماليات از
راجپوتانا به طور مؤثري ياري كرد ( آسياتيكا، و با در هم كوبيدن ارتش
انگلستان در ناحية بوندلكهند٤ در ١٢١٩ق/١٨٠٤م، ارزش نظامى خود را نشان داد
(برجس، .(٢٨٦ در اين ميان، علاوه بر اوضاع نابسامان منطقه، ضعف هولكار نيز
روند قدرتيابى اميرخان را بيش از پيش تسريع كرد، به ويژه اينكه به دنبال
سياست عدم مداخلة بريتانيا در امور داخلى اميرنشينها كه توسط لرد كُرنواليس٥،
فرماندار كل بريتانيا در هند اتخاذ شده بود، نيروهاي بريتانيا در ١٨٠٦م از
راجپوتانا عقب نشينى كردند (ايچيسن، و زمينه براي رقابت گروههاي متنازع به
ويژه اميرخان و متحدان پنداري او آمادهتر شد.
اوضاع نابسامان قلمرو راجپوتانا كه از قرن ١٢ق/١٨م به علت رقابتهاي
فئودالى و منازعات خونين سلسلهاي به خصوص بين جيپور و جودهپور، ايجاد شده
بود، نيز شرايط مناسبى را براي افروختن آتش جنگ و نزاع پديد آورده بود
(مجومدار، همان، .(٧٢٦ بدينسبب، اميرخان در ١٢٢١ق/١٨٠٦م ، در نزاعهاي
جودهپور و جيپور شركت كرد و به غارت و سركوب هر دو پرداخت (ايچيسن، .(III/١١٤
در همين سال هولكار كه قبلاً ناحية سيرُنجى را به او بخشيده بود، ضمن اعطاي
عنوان نواب، رياست تونك را نيز به او واگذار كرد ( آسياتيكا، همانجا). در اين
هنگام بريتانيا از اين نزاعها استفاده كرد و به انعقاد قراردادهايى با حكام
پرداخت تا در برابر اظهار اطاعت آنان، از قلمروشان محافظت كند. اميرخان نيز
از جمله كسانى بود كه براي حفظ اراضى خود با بريتانيا وارد مذاكره شد، اما
ظاهراً به نتيجهاي نرسيد، چه، در همين زمان بريتانيا با هولكار مشغول
مذاكره بود (سريواستاوا، .(١١١ اميرخان در مقابل انحلال ارتش خود و مشاركت در
سركوب پنداريها از بريتانيا تقاضا كرد تا همة متصرفاتش را در راجپوتانا و
رهيلكهند به رسميت بشناسد (همو، .(١١٤
حوادثبعدياهميتاميرخان را برايبريتانيا بيشتر روشنساخت: حمله به ناگپور با
همراهى ٢٥ هزار پنداري ( آسياتيكا، همانجا)، احتمال اتحاد او با پيشوا
(سريواستاوا، همانجا)، سينديا و حاكم لاهور (ياپ، ١٨١ )، مرگ محمدشاه يكى از
رهبران پتان و پيوستن نيروي نظامى او به اميرخان، شركت اميرخان در
منازعات داخلى دربار هولكار (ادواردز، ٣٧٦ )، شكست مذاكرات بريتانيا با هولكار
و مهمتر از همه پيوستگى نزديك اميرخان با غارتگران پنداري كه ايالات
راجپورت، از جمله مالوه، موار و ماروار را ويران كرده، به اراضى كمپانى هند
شرقى در ميرزاپور و جنوب بيهار يورش مىبردند (مجومدار، «مراتهه١...»، ٥٣٣ )،
شرايط لازم را براي انعقاد قراردادي بين اميرخان و بريتانيا فراهم آورد.
قرارداد در نوامبر ١٨١٧ توسط لرد هيستينگز٢ فرماندار كل بريتانيا در هند و در
دسامبر همان سال به وسيلة اميرخان به امضا رسيد. طبق اين قرارداد بريتانيا
رياست اميرخان را برتونك تضمين كرد. اميرخان نيز پذيرفت ارتش دهها هزار
نفري خود را منحل كند و شماري از سربازانش را در خدمت نيروي نظامى بريتانيا
قرار دهد. او همچنين متعهد شد كه روابط خارجى خود را كاملاً در اختيار بريتانيا
بگذارد و نيز در سركوب پنداريها با بريتانيا مساعدت كند (سريواستاوا، .(١١٧-١١٨
چندي بعد، بريتانيا ناحية رامپور را نيز به نواب اميرخان داد و وامى به مبلغ
٣ «لك» (٣٠٠ هزار) روپيه كه بعداً به صورت هديه درآمد، به او پرداخت.
همچنين ناحية پالوال به عنوان اقطاع به پسرش واگذار گرديد كه مدتى بعد
شكل پرداخت مواجب ماهيانه به خود گرفت (ايچيسن، .(III/٢٢٠ با امضاي اين
قرارداد بريتانيا موفق به سركوب پنداريها و هولكار شد (سريواستاوا، و طى
قراردادي در ١٢٣٣ق/ ١٨١٨م هولكار را وادار به پذيرش استقلال اميرخان كرد.
اميرخان سرانجام در ٦٩ سالگى درگذشت و پسرش وزير محمدخان جانشين او گرديد.
دربارة اميرخان و به دستور او اثري با عنوان اميرنامه به زبان فارسى به
قلم بساون لعل شادان بلگرامى نوشته شد كه داستان زندگى و جنگهاي او را با
بريتانيا تا ١٢٤٠ق/١٨٢٥م در بردارد (استوري، .(I(١)/٦٩٠-٦٩١ اين كتاب
نخستينبار در ١٢٥١ق/١٨٣٥م چاپ شد. ترجمة انگليسى آن توسط هنري پرنسپ٣ در
كلكته (١٨٣٢م) منتشر گرديد و نيز ترجمة اين كتاب به اردو توسط دپى پرشاد در
دهلى (١٣٢٧ق/١٩٠٩م) با عنوان افتخار التواريخ به طبع رسيد (نك: اختر راهى،
١٦٥؛ منزوي، ١٠/٥٥٤ - ٥٥٥، ١٢/١٨٤١- ١٨٤٢).
مآخذ: اختر راهى، ترجمههاي متون فارسى به زبانهاي پاكستانى، اسلامآباد،
١٣٦٥ش؛ منزوي، خطى مشترك؛ نيز:
Aitchison, C.U., A Collection of Treaties, Engagements and Sanads, Delhi, ١٩٠٩;
Asiatica; Burgess, J., The Chronology of Indian History, Delhi, ١٩٧٥; Edwards,
S.M., X The Final Struggle with the Marathas n , The Cambridge History of India,
New Delhi, ١٩٨٧, vol. V; EI ٢ ; Majumdar, R.C. et al., An Advanced History of
India, London, ١٩٥٨; id, The Maratha Supremacy, Bombay, ١٩٧٧, vol. VIII;
Srivastava, L., X Treaty Between Amir Khan and the English East India Company n
, The Indian Historical Quarterly, ١٩٦٣, vol. XXXIX; Storey, C.A., Persian
Literature, London, ١٩٢٧; Yapp, M.E., Strategies of British India, Oxford, ١٩٨٠.
بهزادي