دانشنامه بزرگ اسلامی - مرکز دائرة المعارف بزرگ اسلامی - الصفحة ٣٩٧٠
| امير جلد: ١٠ شماره مقاله:٣٩٧٠ |
اَمير، عنوانى عمومى كه بر بعضى از صاحب منصبان عالى رتبة كشوري و
لشكري اطلاق مىشد. امير به معناي فرمانده، فرمانروا يا حاكم از ريشة «امر»
عربى به معناي «فرمان دادن»، با ريشة «اَمَر» عبري به معناي «گفتن،
فرمودن» مطابقت دارد (فايرابند، ٢١ ؛ نيز نك: ايرانيكا ). «امير» گاه معادل
است با: بيگ، آقا، سالار، زعيم، والى، رئيس، حاكم، ملك و عامل (حسن، ١٥٦؛
قاسمى، ٣٦٨، ٥٢٦).
كاربرد واژة امير به پيش از اسلام باز مىگردد و در اشعار جاهلى (اعشى، ١٦١) و
همچنين در احاديث بسيار ديده مىشود، اما در قرآن مجيد اين واژه نيامده است
(مسلم، ٥/١٣- ٢٥؛ نمازي، ١/١٤١- ١٤٥؛ ونسينگ، مادة امر). در دوران پيامبر(ص)
اين واژه بر كسانى اطلاق مىشد كه از جانب ايشان به فرماندهى جنگ يا
حكمرانى ولايت و يا امارت حجاج منصوب مىشدند و در واقع نايب پيامبر(ص) به
شمار مىرفتند (واقدي، ١/١٣، ١٩٧، ٢/٧٥٦؛ ابن هشام، ٤/١٨٨، ١٩٠؛ دارمى،
١/٤٦٢-٤٦٣؛ ابن قتيبه، ١٦٥؛ نسايى، ٥/٢٤٧؛ احمدي، ٢٩٠، ٦٢٨ - ٦٢٩). اما روشن
نيست كه واژة امير در دوران اسلامى نخستينبار بر چه كسى اطلاق شد. برخى از
عبدالله بن جحش (احمد بن حنبل، ١/١٧٨) و مغيرة بن شعبه (ابن رسته، ١٩١؛
قاسمى، ٥٤٧) و عتاب بن اُسيد (ابوهلال، ٢٢٢) به عنوان نخستين امير نام
بردهاند. ابن خلدون بر آن است كه جاهلان، پيامبر(ص) را امير مكه و حجاز
خطاب مىكردند (١(٢)/٤٠٧).
بسياري از پژوهشگران، امير صدر اسلام را با «عامل» مترادف دانسته I/٤٣٨) , ٢
؛ EIكندي، ٢٨ ؛ فراند، ١٠٢ ؛ صمدي، ١٢١ )، و گاه آن دو را به جاي هم بهكار
بردهاند (نك: قاسمى، ٥٤٢، ٥٤٧) و بر آنند كه چون خليفه كسانى را به عنوان
عامل، متصدي جمعآوري خراج كرد، به تدريج از اقتدار امير كاسته شد I/٤٣٩) ,
٢ و گاه حتى قدرت عامل را از امير برتر دانستهاند، چنانكه دوري با استناد
به كتاب ابن عبدالحكم بر آن است كه عامل حتى توان عزل امير را داشت
(نك: همانجا). شواهد موجود نشان مىدهد كه از امير و عامل در دوران پيامبر(ص)
به عنوان دو منصب جداگانه ياد شده، و چنين پيداست كه پيامبر(ص) عمال را
براي گردآوري خراج مىفرستاد و اميران را نيز به عنوان فرماندهان سپاه به
همراه آنان گسيل مىداشت (لوي، ٣٥٩ ,٣٥٥ )، اما
برخىشواهدحاكىازبرترياميربرعاملاست (مثلاً نك:طبري،٣/٣٧٠- ٣٧١).
به هر حال، نخستين عنوانى كه در تاريخ سياسى اسلام به معناي رئيس حكومت
به كار رفته، امير است؛ چنانكه در سقيفة بنى ساعده جانشين پيامبر(ص) و
متولى امور مسلمانان را امير خواندند، نه خليفه (همو، ٣/٢٢٠؛ الامامة...، ١/١٥)
كه خود به تعيين اميران براي قبايل و جنگها دست يازيد (طبري، ٣/٢٤٩، ٢٥١،
٣٤١، ٣٧١؛ بلاذري، ١٠٨).
شمار سپاهيان زير فرمان امير به امكانات موجود بستگى داشت. بهگفتة بلاذري
در دوران خلافت ابوبكر (١١-١٣ق) هر امير در آغاز فرمانده ٣ هزار تن بود كه در
دورة عباسى به ٥٠٠ ،٧و سپس به ٢٤ هزار تن افزايش يافت (همانجا؛ قس: على،
٤٢٠).
در دوران خلافت عمر و عثمان و امام على(ع) اميران را همچنان به عنوان
فرماندهان جنگى و سپس حكمرانان ولايات مىيابيم (بلاذري، ١١٥؛ ابن قتيبه،
١٨٢-١٨٣، ١٩٤؛ كندي، ١١-١٢). برخى برآنند كه در دورة عمر عاملانى كه به
عنوان حكمران به سرزمينهايى همچون مصر، سوريه و عراق فرستاده مىشدند، در
آغاز امير يا نايب خليفه ناميده مىشدند كه وظيفة امامت نماز را نيز بر عهده
داشتند (صمدي، همانجا).
اما عنوان اميرالمؤمنين بر بالاترين فرمانرواي سياسى، دينى و دنيويِ جهان
اسلام اطلاق مىشد و با دو عنوان ديگر، يعنى «خليفه» و «امام» همطراز بود،
ليكن هر يك از اين عنوانها بر جنبة خاصى تأكيد دارند. عنوان خليفه بر جنبة
ارتباط شخص حاكم با پيامبر، و امام بر جنبة ارتباط او با دين، و اميرالمؤمنين
بر ارتباط با مؤمنين (مسلمانان) تأكيد بيشتري دارند (امامالدين، .(٢٢
برپاية منابع عنوان اميرالمؤمنين نخستينبار بر خليفة دوم عمر بن الخطاب
(خلافت: ١١-٢٣ق/٦٣٢ -٦٤٤م) اطلاق شده است (طبري، ٤/٢٠٨؛ ابن خلدون،
همانجا؛ لويس، ٥١ -٥٠ )؛ اما اينكه چه كسى اين عنوان را اولينبار دربارة عمر
به كار برد، روشن نيست. برخى عبدالله ابن جحش، برخى ديگر عمرو بن عاص و
عدهاي نيز مغيرة بن شعبه را نخستين كسى دانستهاند كه اين لقب را دربارة
خليفة دوم به كار بردهاند (ابن خلدون، همانجا). اما مىدانيم كه عبدالله
بن جحش در ٣ق در جنگ احد به شهادت رسيد و هم از اينرو نمىتوانسته است در
دورة خلافت عمر حضور داشته باشد.
در پارهاي منابع از عبدالله بن جحش (مسعودي، ٢٠٣) و سعد بن ابى وقاص
(ابن خلدون، همانجا؛ صالح، ٢٨٩) به عنوان نخستين كسانى كه لقب
اميرالمؤمنين يافتند، ياد شده است. اينان فرماندهان جنگى اسلام بودند و اين
موضوع مؤيد برداشت آن دسته از پژوهشگرانى است كه معتقدند واژة «امير» بر
فرماندهان نظامى اطلاق مىشد ولقب «اميرالمؤمنين» به استناد آنكه «مؤمنين»
سربازان اسلام بودند، كاربرد يافت (احمدالعلى، ١٥٤؛ نيز نك: بريتانيكا، ذيل
امير).
كاربرد اين عنوان پس از عمر از سوي خلفاي اموي و عباسى ادامه يافت و كلية
حاكمان قلمرو اسلام مىبايست مشروعيت حاكميت خود را از طريق «اميرالمؤمنين»
كسب مىكردند (ابن شاهين، ٨٩ -٩٠). از اينرو، نخستين علامت استقلال خواهىِ
حاكمان ولايات از خلافت عباسى، برگزيدن عنوان اميرالمؤمنين براي خود بود
(لوي، .(٣٦٧ بررسى سكههايِ حكومتهاي اسلامى دوران خلافت عباسى نشان
مىدهد كه كدام حكومتها خود را تابع خليفة عباسى دانسته، و كداميك خود را از
خلافت مستقل مىدانستهاند (مثلاً نك: كرملى، ١٤٩؛ لينپول، «فهرست...١»،
.(٣٢٨
گفتهاند كه لقبِ اميرالمؤمنين نخستينبار در دوران هارونالرشيد (خلافت:
١٧٠-١٩٣ق/٧٨٦-٨٠٩م) بر سكههاي او ضرب شد (عبدالرزاق، ٨٧)، اما شواهد حاكى از
آن است كه بسيار پيش از اين زمان، يعنى در دوران عبدالملك بن مروان
(خلافت: ٦٥ -٨٦ق/٦٨٥ - ٧٠٥م) عنوان اميرالمؤمنين بر روي سكههاي او ضرب
شده بود (نقشبندي، ٢٤). افزون بر اين، بر برخى از سكههاي دوران معاويه
(خلافت: ٤١-٦١ق/٦٦١ -٦٨١م) با حروف پهلوي عبارت «معاوية امير اوروشنكان»
ضرب شده است كه به معناي معاوية اميرالمؤمنين است (عبدالرزاق، ٣٦).
سلاطين سلسلههاي موحدون - البته پس از بيعت عامه - به خود
عنواناميرالمؤمنين دادهبودند (موسى،١٢٣-١٢٤).همچنينبنىحفص پس از القابِ
شيخ، امير و خليفه لقب اميرالمؤمنين را بر خود اطلاق كردند (برونشويگ، ٢/٧).
شواهد كاربرد اين عنوان در ميان امويان اندلس (عنان، ٢/٤٢٧) و خلفاي فاطمى
(ادريس بن حسن، ٢٨، ١٤٣، ٧٠٥) نيز وجود دارد. بعدها نيز گاه سلسلههايى با
انتساب خود به خلفاي عباسى سلاطين و فرمانروايان خود را اميرالمؤمنين
مىناميدند. مثلاً سلاطين يمن در پايان سدة ١١ق/١٧م كه خود را از اعقاب
متوكل دانستهاند (بارتولد، ٧٠) و سلطان سليم (همان، ٦٦) اين عنوان را دربارة
خود به كار بردهاند.
در دوران امويان ولايات مختلف سرزمينهاي اسلامى را اميرانى اداره مىكردند
كه نايب خليفه به شمار مىرفتند و هر كدام از اينان نيز به نوبة خود
اميرانى را به حكمرانى بر شهرهاي قلمرو خود برمىگزيدند (خضريبك، ٥٥٩ -٥٦٠).
وظايف اين اميران برپايى نماز، فرماندهى سپاه، گردآوري خراج و صدقات و نيز
تصدي سمت قضا بود (همانجا). وظايف ياد شده بر وظايف امير عامه منطبق است و
نه امير خاصه، زيرا در امارت عامه تمامى امور ولايت، يعنى حكومت، گردآوري
خراج، دادرسى و اقامة حدود، رسيدگى به امور سپاه و گردآوري لشكر، حمايت از
حريم اسلام، و رسيدگى به امور حج بر عهدة اميرعامه بود و شرايط چنين امارتى
مانند «وزارت تفويض» بود (ماوردي، ٣٧- ٣٨؛ ابويعلى، ٣٤-٣٦؛ فضلالله، ٨٦ -٨٧).
اما امير خاصه تنها مسئوليت گردآوري سپاه و مجازات متخلفان و حمايت از
اسلام را برعهده داشت (همانجاها). امير استكفا و استيلا نيز نمونههاي ديگري
از امارت عامهاند (نك: دنبالة مقاله). به نظر مىرسد موضوع انتصاب اميران و
شرايط آنان از دورة اموي شكل حقوقى و قانونى خاصى به خود گرفته باشد، زيرا
از شرايط خاصِ امير در منابع به تفصيل سخن رفته است (نك: ماوردي، ٣٧-٤١؛
ابويعلى، ٣٤- ٣٨؛ فضلالله، ٢٠٥ بب).
مفهوم امارت و وظايف امير در دوران خلافت عباسى گسترش بيشتري يافت.
نخستين كسى كه در دوران عباسى امير خوانده شد، ابومسلم بود كه امير آل
محمد لقب يافت (جهشياري، ٥٦). شواهدي از كاربرد اصطلاح امير براي اعضاي
خاندان عباسى نيز وجود دارد و به گفتة متز بزرگان خاندان عباسى و حكام را
امير مىخواندند (١/٤٥). لوي بر آن است كه در اين دوران شخصى با عنوان
عامل به همراه امير به ولايات فرستاده مىشد كه هر يك به ترتيب امور
مالى و امور نظامى ولايت را در دست داشتند (ص ٣٦٢ ٣٥٩, ؛ نيز سامرايى، ١٦٥) و
آنگاه كه امير و عامل همداستان مىشدند، خطري جدي متوجه خلافت مىشد (همو،
١٧٠). شواهدي حاكى از آن است كه گاه امير قدرتى بيش از وزير داشت (طبري،
٨/٣٢٩-٣٣٠) و گاه امارت و وزارت در يك شخص جمع مىشد (ابن طقطقى، ٢٢١).
چون امير الامرايان (نك: ه د، اميرالامرا) به قدرت رسيدند، منصب وزارت را
برانداختند.
ايجاد مناصبى چون امير استكفا و امير استيلا به اين دوران باز مىگردد، اگرچه
امارت استيلا عمدتاً از نيمة دوم قرن ٣ق رو به گسترش نهاد. منصب امارت و
عنوان امير در اين دوران نخستين بار در بعضى مناطق شكل موروثى به خود
گرفت؛ اين موضوع در تاريخ اسلام و تحول نهادهاي اسلامى از اهميت بسيار
برخوردار است (طالبى، ٣٥٥). در اين دوران خلافت و وزارت در برابر امارت رو
به ضعف نهاد. تلاش متفكرانى چون ماوردي و ديگران در توضيح امارتهايى با
عنوان استيلا و استكفا و چگونگى رابطة آنها با نهاد خلافت از همين نكته حكايت
دارد. در واقع اين تلاش در جهت توجيه نظري و حقوقى وضع موجود صورت
مىگرفت. حتى بايد گفت كه يكى از علل ايجاد منصبى با عنوان اميرالامرا
همين اوضاع آشفتة خلافت بود كه نشان مىدهد اميران در مقابل خليفه و وزير
به تدريج قدرت فزايندهاي مىيافتند. خلفاي عباسى نيز همانند دوران اموي،
شخصى را با اختيارات كامل به فرمانروايى ولايت مىگماشتند كه امير استكفا
ناميده مىشد. در مقابل، چنانچه شخصى به قهر بر ناحيهاي غلبه مىيافت و
خليفه نيز توانايى عزل او را نداشت، براي جلوگيري از بروز هرج و مرج،
امارت او را به رسميت مىشناخت، بدان شرط كه او نيز بهطور رسمى خود را
مطيع خليفه بخواند. چنين اميري را «امير استيلا» مىخواندند (براي توضيح
بيشتر، نك: ماوردي، ٣٧، ٣٩-٤١؛ ابويعلى، ٣٦- ٣٨؛ امامالدين، .(٨٦ به طور كلى
اطلاق عنوان امير بر حكمران ولايات، نشان دهندة تابعيت او از خليفه بود.
البته نشانة ديگر اين تبعيت ارسال بخشى از خراج به مركز خلافت بود و شايد
به همين سبب ابن بلخى آنان را پيشكار خلفا ناميده است (ص ١٧١).
نخستين فرمانروايان مستقل و نيمه مستقل ايران در دورة اسلامى چون طاهريان
(٢٠٥- ٢٥٩ق)، سامانيان (٢٧٩- ٣٨٩ق) و صفاريان (٢٥٣-٤٤٠ق) لقب امير داشتند و
غالباً اين عنوان را بر روي سكهها نقش مىكردند (لين پول، «سكهها...١»،
٩٦-١١١ ٧٢-٧٥, ؛ II/ نيز نك: نرشخى، ٣٦-٣٧؛ تاريخ سيستان، ٢١٠-٢١١؛ ابن اثير،
٧/٢٨١-٢٨٢). بر روي سكههاي غزنويان نيز عنوان امير ضرب شده است (لين پول،
همان، .(II/١٢٨-١٣٢ در عينحال برخى از فرماندهان نظامى اين دوران نيز امير
ناميده شدهاند (نك: بيهقى، ٣/١٢٣٤- ١٢٣٥، فهرست؛ تاريخ سيستان، ٢٠٥). از آن
پس عنوان سلطان به تدريج به جاي «امير» مرسوم شد و در مورد غزنويان بهطور
غيررسمى و در مورد سلجوقيان (٤٢٩-٥٩٠ق) به صورت رسمى به كار رفت (لويس،
.(٥٢ گسترش قدرت امير در عصر سلجوقى تا حدي شبيه به قدرت يابى اميران در
دورة خلافت است، زيرا گاه امير در نقش اتابك ظاهر مىشد تا بتواند قدرت خود
را به نام قيم سلطان اعمال كند و بعدها خود حكمرانى را بر عهده گيرد (لمتن،
.(٢٤٦ اميران اين دوران را به ٣ دسته تقسيم كردهاند: اول اميران درگاه
سلطان كه كارهاي روزانة درگاه و سپاه را انجام مىدادند و مناصبى چون
اميرآخور و... را بر عهده داشتند؛ دوم اميران صاحب اقطاع كه حكومت ولايات
را بر عهده داشتند؛ و سوم اميران سيار كه به هيچ شخصى وابسته نبودند، اما
آماده بودند تا در صورت لزوم به كمك رهبران متعدد امپراتوري سلجوقى بشتابند
(همو، .(٢٤٣-٢٤٤
افزايش قدرت اميران در واپسين سالهاي حكومت سلجوقى و دورة حكومت
خوارزمشاهيان سبب شد تا به امرايى كه نيمه استقلالى به هم زده بودند،
عنوان مَلِك داده شود (همو، .(٢٤٧ در اين دوران به شواهدي برمىخوريم كه
نشان مىدهند واژههاي والى و امير به صورت مترادف به كار مىرفتهاند
(بهاءالدين، ٤٢). امراي اين دوران گاه تا آنجا قدرت يافتند كه در انتخاب
سلطان مداخله مىكردند (ظهيرالدين، ٣٦، ٧٦).
در شمال افريقا نيز سلسلههاي متعددي پديد آمد كه فرمانروايان آنها عنوانامير
يافتند؛ بهعنوان مثالمىتوان از اغلبيان(١٨٤-٢٩٦ق/٨٠٠ - ٩٠٩م) نام برد.
شايد از اين زمان بود كه لقب امير شكل موروثى به خود گرفت (طالبى،
٣٥٢-٣٥٣، ٣٥٥). حتى مىتوان گفت كه لقب امير در اين دوره تا حدودي شبيه
به عنوان امپراتور بود (همو، ٣٥٤). عنوان امير بر سكههاي برخى از اميران
اغلبى نيز ضرب شده است (لينپول، همان، .(II/٥٦-٥٧ در اين دوران ابراهيم
اول (١٨٤- ١٩٧ق) حتى هنگامى كه والى زاب بود، لقب امير داشت (طالبى، ٣٥٢)
و جالب آنكه لقب والى در اين دوران رتبهاي پايينتر از امير به شمار
مىرفت و تنها عمالى كه متولى ولايات افريقيه بودند و پايينتر از نايبان
امير به شمار مىرفتند، لقب والى داشتند (همانجا). فرمانروايان سلسلههايى
چون بنىزيري (٣٦١-٥٤٣ق/٩٧٢- ١١٤٨م) و بنى حماد (٤٠٥-٥٤٧ق/ ١٠١٤-١١٥٢م) نيز
لقب امير داشتند (ادريس، ٢/١١٧، ١١٩). با اينهمه، شرفالدوله معز بن باديس
(٤٠٦-٤٥٤ق/ ١٠١٥-١٠٦٢م) چهارمين امير سلسلة بنىزيري آنگاه كه به اطاعت
خليفة عباسى درآمد، چند بار والى خطاب شد (همو، ٢/١١٧).
اميران اين دولتها عملاً مستقل بودند و تمام امور نظامى و اداري و مالى و
قضايى را بر عهده داشتند و تنها در حكومت ٣ امير نخست بنىزيري به شخصى به
عنوان عامل در كنار امير اشاره شده است كه كارگزار خليفه به شمار مىرفت
(همانجا) و ظاهراً در اينجا عامل با والىمترادف بوده است (همو،٢/١٢٧). شايان
يادآوري است كهلااقل از ٤٠٧ق/١٠١٦م عامل قيروان شخصى غير از نايب امير
(صاحب قيروان) بود و ظاهراً تابع نايب امير به شمار مىرفت (همانجا).
در مصر به روزگار طولونيان (٢٥٤-٢٩٢ق/٨٦٨ - ٩٠٥م) ادارة امور از همان آغاز
ميان امير (فرمانده نظامى) و عامل (متصدي امور مالى) تقسيم شده بود (نك:
بريتانيكا، ماكرو، .(VI/٤٨٨-٤٨٩ افزون بر اين، نخستين حكام اموي اندلس
(١٣٨-٤٢٢ق) نيز لقب امير داشتند (عنان، ١/٢١١؛ لويس، .(٤٧
از اواخر خلافت عباسى زمينههاي كاربرد امير به عنوان رئيس ادارههاي مختلف
حكومتى تغيير كرد (بهاءالدين، ١١٥، ١٩١-١٩٢؛ منتجبالدين، ٤١، ١٠٨؛ «مختصر...»،
٦٣ -٦٤،١١٣،١١٦؛آقسرايى، ٣٥١) و از آن پس بيشتر در مورد فرماندهان نظامى و
سپس رؤساي ادارات و دربار به كار مىرفت (نك: رشيدالدين، ١/٥٠ -٥٤؛ نخجوانى،
١(٢)/٥١٧، ٥١٨، فهرست).
در حكومت مماليك مصر و شام (٦٤٨ -٩٢٢ق/١٢٥٠-١٥١٦م)، امير براي «ارباب
سيوف»، و گاه رؤساي نهادهاي اداري به كار مىرفت (نك: بقلى، ٣٦٧-٣٧٠؛ ابن
فضلالله، ٤١٠، ٤١١، فهرست؛ ابن شاهين، ١٣١- ١٣٢). در اين دوران اميران لشكر
براي خود ديوانى خاص با عنوان ديوان الامرا داشتند كه در آن نام سپاهيان
تحت فرمان امير ثبت مىشد (قلقشندي، ٤/٦٢).
يكى از مهمترين منصبهاي «اميري» در اين دوره، اتابكى سپاه بود كه صاحب
آن را «اميرالكبير» مىخواندند. رسم اتابكى در دورة مماليك اصلاً نوعى نيابت
سلطنت بود (نك: ه د: اتابك) و اتابك بخشى از امور سلطنت و حكومت را اداره
مىكرد (قلقشندي، ٦/٢٠٨؛ مقريزي، السلوك، ٤(١)/٣). امير الكبير به مناسبت
آنكه اتابك سپاه بود، در جنگها نيز سپهسالاري را در دست داشت (مثلاً نك:
همان، ٤(١)/٩١-٩٢) و رياست ديوان جيش نيز با او بود (عرينى، ١٤٨-١٤٩) و او را
بر حسب موقعيت و نفوذش، «مدبر الممالك الاسلاميه» يا «اتابك الجيش» هم
مىخواندند (ايالن، XVI/٥٨- XV/٤٥٩-٤٦٠, .(٥٩ نخستين كسى كه اين منصب را
عهدهدار شد، يا در عصر او لقب اميرالكبير بر اتابك العساكر نيز اطلاق گرديد،
امير شيخون العمري بود ( ٢ ؛ EIابن تغري بردي، ٩/٢٦٤). برخى از سلاطين
مملوك از منصب امير الكبيري به سلطنت رسيدند مانند المؤيد شيخ محمودي و
بيبرس (مثلاً نك: مقريزي، الخطط، چ معهد، ١/٩٥، ٢/٤٣، جم ؛ دربارة مناصب ديگري
چون امير جاندار، امير مجلس، امير سلاح، امير آخور، نك: قلقشندي، ٥/٤٦٠- ٤٦١،
فهرست؛ مقريزي، همان، چ بولاق، ٢/٢٢٢؛ نيز نك: ايالن، ff. .(XVI/٤٦٠
در دورة تيموريان (٧٧١-٩١٢ق/١٣٦٩-١٥٠٦م) اميران در رأس امور نظامى قرار
داشتند ( تزوكات...، ٢٧٠-٢٧٢، ٢٨٢، ٢٩٢). در دورة صفويه (٩٠٦-
١١٣٥ق/١٥٠٠-١٧٢٣م) كاربرد امير گسترش بيشتري يافت و به صاحبان مناصب و
مقامات مختلف اطلاق شد (نك: نصيري، ١٣٦؛ تذكرة الملوك، ١٠٣، فهرست). در اين
دوران اميران به دو دستة امراي غير دولتخانه يا امرايسرحد
(واليان،بيگلربيگيها، خانها، سلطانها) و امراي دولتخانه يا اركان دولت
(قورچىباشى، قوللرآقاسى، ايشيك آقاسىباشى، تفنگچى آقاسى) تقسيم مىشدند
(همان، ٤- ٥) و علاوه بر اينها اميران بسيار ديگري در رأس نهادهاي اداري و
واحدهاي كوچكتر نظامى قرار داشتند. به نظر مىرسد كاربرد امير در دورة نادر
(١١٤٨-١١٦٣ق/١٧٣٥-١٧٥٠م) محدودتر شد. در دورة قاجار (١٢٠٩-١٣٤٤ق/١٧٩٤- ١٩٢٥م)
عنوان امير صرفاً جنبة تشريفاتى به خود گرفت و اهميت چندانى نداشت (نك:
شيبانى، ٤٢٦، ٤٢٧، فهرست؛ اعتماد السلطنه، ٣/٩١٣- ٩١٥، فهرست).
عنوان امير در هند همچون ايران در مورد برخى از مناصب نظامى و اداري به كار
مىرفت (خواند مير، ٦٠؛ حسنى، ٣٣٣-٣٣٤). در عثمانى نيز گاه بهمناصبى
چوناميرآلاي و اميرلوا(غرايبه،١/٩٠)برمىخوريم. اما به نظر مىرسد كه در
عثمانى واژههاي ديگري به جاي امير به كار رفته است، مثلاً فرماندهان
سپاهيان ويژه را آقا مىناميدند (ووسينيچ، ٣١)، در حالى كه ارمنيهاي توانگر
شهرها را امير مىخواندند (همو، ٥٩).
مآخذ: آقسرايى، محمود، مسامرة الاخبار و مسايرة الاخيار ( تاريخ سلاجقه )، به
كوشش عثمان توران، تهران، ١٣٦٢ش؛ ابن اثير، الكامل؛ ابن بلخى، فارس
نامه، به كوشش گ. لسترنج و ر. ا. نيكلسن، تهران، ١٣٦٣ش؛ ابن تغري بردي،
النجوم؛ ابن خلدون، العبر؛ ابن رسته، احمد، الاعلاق النفيسة، به كوشش
دخويه، ليدن، ١٨٩٢م؛ ابن شاهين ظاهري، خليل، زبدة كشف الممالك، به كوشش
پل راوس، پاريس، ١٨٩٤م؛ ابن طقطقى، محمد، الفخري، بيروت، دارصادر؛ ابن
فضلالله عمري، احمد، التعريف بالمصطلح الشريف، به كوشش محمدحسين
شمسالدين، بيروت، ١٤٠٨ق/١٩٨٨م؛ ابن قتيبه، عبدالله، المعارف، به كوشش
ثروت عكاشه، قاهره، ١٩٦٠م؛ ابن هشام، عبدالملك، السيرة النبوية، به كوشش
مصطفى سقا و ديگران، قاهره، ١٣٥٥ق/ ١٩٣٦م؛ ابوهلال عسكري، حسن، الاوائل،
به كوشش محمد سيدوكيل، مدينه، ١٣٨٥ق/١٩٦٦م؛ ابويعلى، محمد، الاحكام
السلطانية، به كوشش محمدحامد فقى، بيروت، ١٤٠٣ق/١٩٨٣م؛ احمد بن حنبل، مسند،
قاهره، ١٣١٣ق؛ احمد العلى، صالح، محاضرات فىتاريخ العرب، بغداد، ١٩٥٩م؛
احمدي، على، مكاتيب الرسول، بيروت، دارالمهاجر؛ ادريس، هادي روجى، الدولة
الصنهاجية، ترجمة حمادي ساحلى، بيروت، ١٩٩٢م؛ ادريس بن حسن، تاريخ الخلفاء
الفاطميين بالمغرب، به كوشش محمد يعلاوي، بيروت، ١٩٨٥م؛ اعتمادالسلطنه،
محمدحسن، المآثر و الا¸ثار ( چهل سال تاريخ ايران )، به كوشش ايرج افشار،
تهران، ١٣٦٨ش؛ اعشى، ميمون، ديوان، به كوشش حنا نصر حتى، بيروت، ١٤١٢ق/
١٩٩٢م؛ الامامة و السياسة، منسوب به ابن قتيبه، به كوشش طه محمد زينى،
قاهره، ١٩٨٥م؛ بارتولد، و.و.، خليفه و سلطان و مختصري دربارة برمكيان، ترجمة
سيروس ايزدي، تهران، ١٣٥٨ش؛ برونشويگ، روبر، تاريخ افريقية فى العهد
الحفصى، ترجمة حمادي ساحلى، بيروت، ١٩٨٨م؛ بقلى، محمد قنديل، فهارس صبح
الاعشى از قلقشندي، قاهره، عالم الكتب؛ بلاذري، احمد، فتوح البلدان، به
كوشش دخويه، ليدن، ١٨٦٥م؛ بهاءالدين بغدادي، محمد، التوسل الى الترسل، به
كوشش احمد بهمنيار، تهران، ١٣١٥ش؛ بيهقى، ابوالفضل، تاريخ، به كوشش خليل
خطيب رهبر، تهران، ١٣٦٨ش؛ تاريخ سيستان، به كوشش محمدتقى بهار، تهران،
١٣١٤ش؛ تذكرة الملوك، به كوشش محمد دبيرسياقى، تهران، ١٣٣٢ش؛ تزوكات
تيموري، تحرير ابوطالب حسينى تربتى، تهران، ١٣٤٢ش؛ جهشياري، محمد، الوزراء و
الكتّاب، قاهره، ١٣٥٧ق/١٩٣٨م؛ حسن، حسين الحاج، النظم الاسلامية، بيروت،
١٤٠٦ق/١٩٨٧م؛ حسنى، عبدالحى، الهند فى العهد الاسلامى، به كوشش عبدالعلى
حسنى و ابوالحسن على حسنى ندوي، حيدرآباد دكن، ١٣٩٢ق/١٩٧٢م؛ خضري بك،
محمد، الدولة الاموية، به كوشش محمد عثمانى، بيروت، ١٤٠٦ق/١٩٨٦م؛ خواندمير،
غياثالدين، قانون همايونى، به كوشش محمدهدايت حسين، كلكته، ١٣٥٩ق/١٩٤٠م؛
دارمى، عبدالله، سنن، استانبول، ١٤٠١ق/١٩٨١م؛ رشيدالدين فضلالله، جامع
التواريخ، بهكوشش بهمن كريمى، تهران، ١٣٣١ش؛ سامرايى، حسام قوام،
المؤسسات الادارية فى الدولة العباسية، دمشق، ١٣٩١ق/١٩٧١م؛ شيبانى، ابراهيم،
منتخب التواريخ، به كوشش ايرج افشار، تهران، ١٣٦٦ش؛ صالح، صبحى، النظم
الاسلامية، نشأتها و تطورها، بيروت، ١٩٩٨م؛ طالبى، محمد، الدولة الاغلبية، ترجمة
منجى صيادي، بيروت، ١٩٨٥م؛ طبري، تاريخ؛ ظهيرالدين نيشابوري، سلجوقنامه،
تهران، ١٣٣٢ش؛ عبدالرزاق، ناهض، المسكوكات، جامعة بغداد؛ عرينى، سيدالباز،
المماليك، بيروت، ١٣٥٠ق؛ على، امير، تاريخ عرب و اسلام، ترجمة محمدتقى
فخرداعى، تهران، ١٣٢٠ش؛ عنان، محمد عبدالله، تاريخ دولت اسلامى در اندلس،
ترجمة عبدالمحمد آيتى، تهران، ١٣٦٧ش؛ غرايبه، عبدالكريم محمود، مقدمة تاريخ
العرب الحديث، دمشق، ١٣٨٠ق/١٩٦٠م؛ فضلالله بن روزبهان، سلوكالملوك، به
كوشش محمدعلى موحد، تهران، ١٣٦٢ش؛ قاسمى، ظافر، نظام الحكم فى الشريعة و
التاريخ الاسلامى، بيروت، ١٩٨٥م؛ قلقشندي، احمد، صبح الاعشى، قاهره،
١٣٨٣ق/١٩٦٣م؛ كرملى، انستاس ماري، النقود العربية و الاسلامية و علم
النميات، قاهره، ١٩٨٧م؛ كندي، محمد، الولاة و القضاة، به كوشش روون گست،
بيروت، ١٩٠٨م؛ ماوردي، على، الاحكام السلطانية، بيروت، ١٤٠٣ق/١٩٨٣م؛ متز،
آدام، الحضارة الاسلامية فى القرن الرابع الهجري، ترجمة محمد عبدالهادي
ابوريده، قاهره، ١٣٨٧ق/١٩٦٧م؛ «مختصر سلجوقنامة ابن بىبى»، اخبار سلاجقة
روم، به كوشش محمدجواد مشكور، تهران، ١٣٥٠ش؛ مسعودي، على، التنبيه و
الاشراف، به كوشش عبدالله اسماعيل صاوي، قاهره، دارالصاوي؛ مسلم بن
حجاج، صحيح، قاهره، ١٣٤٢ق؛ مقريزي، احمد، الخطط، قاهره، معهد العلمى
الفرنسى؛ همان، بولاق، ١٢٧٠ق؛ همو، السلوك، به كوشش سعيد عبدالفتاح عاشور،
قاهره، ١٩٧٢م؛ منتجبالدين بديع، على، عتبة الكتبة، به كوشش محمد قزوينى و
عباس اقبال، ١٣٢٩ش؛ موسى، عزالدين عمر، الموحدون فى الغرب الاسلامى،
بيروت، ١٤١١ق/ ١٩٩١م؛ نخجوانى، محمد بن هندوشاه، دستور الكاتب، مسكو،
١٩٧١م؛ نرشخى، محمد، تاريخ بخارا، ترجمة احمد بن محمد قباوي، تلخيص محمد بن
زفر، به كوشش محمدتقى مدرس رضوي، تهران، ١٣٦٣ش؛ نسايى، احمد، سنن، قاهره،
١٣٤٨ق؛ نصيري، علينقى، القاب و مواجب دورة سلاطين صفويه، به كوشش يوسف
رحيملو، مشهد، ١٣٧١ش؛ نقشبندي، ناصر محمود و مهاب درويش بكري، الدرهم
الاموي المعرب، بغداد، ١٩٧٤م؛ نمازي شاهرودي، على، مستدرك سفينة البحار،
تهران، ١٤٠٩ق؛ واقدي، محمد، مغازي، به كوشش مارسدن جونز، لندن، ١٩٦٦م؛
ونسينك، ا.ي.، المعجم المفهرس لالفاظ الحديث النبوي، ليدن، ١٩٣٦م؛
ووسينيچ، وين، تاريخ امپراتوري عثمانى، ترجمة سهيل آذري، تهران، ١٣٤٦ش؛
نيز:
Ayalon, D., X Studies on the Structure of the Mamluk Army n , Bulletin of the
School of Oriental and African Studies, vol. XV, ١٩٥٣, vol. XVI, ١٩٥٤;
Britannica, ١٩٧٨; EI ٢ ; Feyerabend, K., Langenscheidt's Pocket Hebrew
Dictionary; Forand, P.G., X Governors of Mosul According to al-Azd / 's Ta'r /
kh al-Maw s il n , Journal of the American Oriental Society, New Haven, ١٩٦٩,
vol. LXXXIX ; Imamuddin, S.M., q Arab Muslim Administration , New Delhi , ١٩٨٤ ;
Iranica ; Kennedy , H., X Central Government and Provincial Elites n , Bulletin
of the School of Oriental and African Studies, London, ١٩٨١, vol. XLIV(١);
Lambton, A. K.S., Continuity and Change in Medieval Persia, London, ١٩٨٨; Lane
Poole, S., Catalogue of the Collection of Arabic Coins Preserved in the
Khedivial Library in Cairo, Cairo, ١٩٤٨; id, The Coins of the Mohammadan
Dynasties in the British Museum, London, ١٨٧٦, vol. II; Levy, R., The Social
Structure of Islam, Cambridge, ١٩٧١; Lewis, B., The Political Language of Islam,
Chicago, ١٩٨٨; Samadi, S.B., X Some Aspects of the Theory of the State and
Administration under the Abbasids n , Islamic Culture, Hyderabad, ١٩٥٥, vol.
XXIX.
ناديا برگنيسى