دانشنامه بزرگ اسلامی - مرکز دائرة المعارف بزرگ اسلامی - الصفحة ٣٩٤٨
| ام عماره جلد: ١٠ شماره مقاله:٣٩٤٨ |
اُمِّ عُماره، كنية نَسيبه بنت كعب (د پس از ١٣ق/٦٣٤م)، از زنان
صحابى پيامبر(ص). در پارهاي مآخذ، نام او را نُسَيبه نيز ضبط كردهاند (نك:
كلبى، ٢/٤٩؛ واقدي، ٢/٦٨٥)، اما نبايد او را با يكى ديگر از زنان صحابى
پيامبر(ص) به نام نُسيبه بنت كعب كه «ام عطيه» كنيه داشت و او نيز از
انصار بود، خَلط كرد (نك: همانجا، كه از هر دو در يك واقعه نام برده است؛
خليفه، ٢/٨٧٨؛ نيز نك: ابن عبدالبر، ٤/١٩٤٧؛ ابن ماكولا، ٧/٣٣٧- ٣٣٨).
پدر ام عماره، كعب بن عمرو، از بنى مازِنِ خزرج - قبيلة مشهور يثرب (مدينة
بعدي) - و مادر وي رباب دختر عبدالله نيز از همان قبيله بود (كلبى، همانجا؛
ابن هشام، ٢/٣١٩؛ ابن سعد، ٨/٣٠١). دو برادر او، عبدالله و عبدالرحمان بن
كعب نيز از اصحاب به شمار مىرفتند (همانجا).
ام عماره گويا نخست با زيد بن عاصم از بنى نجارِ خزرج ازدواج كرد و از او
دو فرزند به نامهاي حبيب - كه بدين سبب به او ام حبيب نيز گفته مىشد
(نك: ابن هشام، همانجا؛ بلاذري، فتوح...، ١٢٦، به نقل از واقدي) - و
عبدالله داشت كه هر دو در شمار اصحاب بودند (نيز نك: كلبى، همانجا).
ام عماره، در شهر مدينه از نخستين گروندگان به اسلام و يكى از دو زنى بود
كه گفتهاند در بيعت دوم عقبه اسلام آورد. در اين بيعت، همسر بعدي او، غزية
بن عمرو - از بنى نجار - كه ام عماره از او نيز دو فرزند به نامهاي تميم و
خوله داشت - شركت جست (ابن سعد، همانجا؛ بلاذري، انساب...، ١/٢٥٠؛ نيز نك:
ابن هشام، همانجا).
ام عماره براي كمك به جنگجويان و زخميان در چند غزوه حضور داشت و به
ويژه در غزوة احد، چون پيامبر(ص) را در تنگنا ديد، جانفشانى بسيار از خود
نشان داد؛ چندانكه زخمها برداشت (واقدي، ١/٢٦٨؛ ابن سعد، همانجا) و به همين
سبب پيامبر اكرم (ص) او را ستايش، و سپس از وي عيادت كرد (همو، ٨/٣٠٢-٣٠٣؛
بلاذري، همان، ١/٣٢٥-٣٢٦).
وي اگرچه به سبب زخمهايى كه در احد برداشته بود، از شركت در غزوة حمراء
الاسد بازماند (نك: واقدي، ١/٢٦٨-٢٧٣؛ ابن سعد، ٨/٣٠٢)، اما در ديگر غزوات و
حوادث همراه لشكريان اسلام بود (واقدي، ٢/٥٧٤، ٧٣٥؛ خليفه، ٢/٨٨٠؛ ابن
عبدالبر، همانجا؛ ذهبى، ٢/٢٧٨).
ام عماره در دورة خلافت ابوبكر، در جنگ يمامه نيز شركت جست و در همين جنگ
يك دست خود را از دست داد (واقدي، ١/٢٦٩؛ ابن سعد، ٨/٣٠٤؛ بلاذري، همان،
١/٣٢٥، فتوح، همانجا؛ ذهبى، ٢/٢٨١).
به تاريخ درگذشت او در مآخذ اشارهاي نشده است، اما از متن يك روايت چنين
برمىآيد كه تا دورة خلافت عمر بن خطاب زنده بوده است (ابن سعد، ٨/٣٠٣؛
بلاذري، انساب، ١/٣٢٥-٣٢٦).
از ام عماره چند حديث از قول رسول اكرم(ص) نقل شده است (احمد بن حنبل،
٦/٤٣٩؛ ابن ماجه، ١/٥٥٦؛ نيز نك: مزي، ١٣/٩٢-٩٣).
مآخذ: ابن سعد، محمد، كتاب الطبقات الكبير، بهكوشش بروكلمان و ديگران،
ليدن، ١٣٢١ق؛ابنعبدالبر،يوسف، الاستيعاب، بهكوششعلىمحمد
بجاوي،قاهره،١٣٨٠ق/ ١٩٦٠م؛ ابن ماجه، محمد، سنن، بهكوشش محمدفؤاد
عبدالباقى، بيروت، ١٣٩٥ق/ ١٩٧٥م؛ ابن ماكولا، على، الاكمال، بهكوشش نايف
عباسى، بيروت؛ ابن هشام، عبدالملك، سيرة النبى(ص)، بهكوشش محمد
محيىالدين عبدالحميد، قاهره، ١٣٩١ق/١٩٧١م؛ احمد بن حنبل، مسند، قاهره،
١٣١٣ق؛ بلاذري، احمد، انساب الاشراف، بهكوشش محمد حميدالله، قاهره، ١٩٥٩م؛
همو، فتوح البلدان، بهكوشش عبدالله و عمر انيس الطباع، بيروت،
١٤٠٧ق/١٩٨٧م؛ خليفة بن خياط، الطبقات، بهكوشش سهيل زكار، دمشق، ١٩٦٦م؛
ذهبى، محمد، سير اعلام النبلاء، بهكوشش شعيب ارنؤوط و ديگران، بيروت،
١٤٠٥ق؛ كلبى، هشام، نسب معد و اليمن الكبير، بهكوشش محمود فردوس العظم،
دمشق، داراليقظة العربيه؛ مزي، يوسف، تحفة الاشراف، بمبئى، ١٤٠٣ق/ ١٩٨٢م؛
واقدي، محمد، المغازي، بهكوشش مارسدن جونز، لندن، ١٩٦٦م. ناهده فوزي