دانشنامه بزرگ اسلامی - مرکز دائرة المعارف بزرگ اسلامی - الصفحة ٣٩٢٨
| امبن جلد: ١٠ شماره مقاله:٣٩٢٨ |
اَمْبُن، شهر و جزيرهاي به همين نام در
استان ملوك در اندونزي.
شهر امبن در ٣ و ٤٣ عرض جنوبى و ١٢٨ و ١٢ طول شرقى ( بريتانيكا،ميكرو، ١٩٧٨م،
قرار دارد و بندر تجاري و مركز اداري جزاير و استان ملوك ( اندونزي...، است.
جزيرة امبن ٧٦١ كم ٢ وسعت، و زمينى بسيار ناهموار دارد كه ارتفاع برخى نقاط
آن به ٥٠٠ ،١متر مىرسد («دائرة المعارف...٩»، ؛ I/٧٨٩ كلير...، .(I/٦٢٨ امبن
در منطقهاي آتشفشانى و زلزلهخيز قرار گرفته، و يكبار در ١٧٦٤م زلزله آنرا
به كلى ويران كرده است ( بريتانيكا، همانجا؛ هارجونو، .(١٧ در حال حاضر
آتشفشان فعالى در امبن وجود ندارد، اما چشمههاي آب گرم و منافذ گازهاي
گوگردي در آن ديده مىشود ( بريتانيكا، همانجا). امبن در جنوب غربى جزيرة
سِرام، يكى از جزاير ادويه (ملوك)، واقع است و با آنكه وسعت چندانى ندارد،
همواره و حتى در دورة سلطة هلنديها، پايگاه دريايى با اهميتى بوده است
(اسميت، ٣١؛ هارجونو، .(٥٢
امبن را سابقاً اَمْبُيْنا١ مىناميدند ( بريتانيكا، ١٩٨٦م، .(I/٣١٩ اسلام در
اواخر سدة ٩ق/١٥م توسط فردي به نام پاتى يوتاه كه با هدف شناخت آيين
جديد از امبن به جاوه سفر كرده بود، در امبن انتشار يافت (آرنولد، ٢٨٤).
گفتهاند عربى به نام مولانا ملك ابراهيم در شرق جاوه به تبليغ اسلام
پرداخت و بازرگانانى كه از اين منطقه به جزاير ملوك رفتند، اسلام را در
آنجا انتشار دادند ( اندونزي گذشته...، ١٨-١٩). انتشار وسيع اسلام در جزاير
ملوك با كوشش پادشاه مسلمان شدة جزيرة تيدور تحقق يافت (همان، ١٩). گرچه
تشرف به اسلام تا مدتى منحصر به مردم ساحل بود، ولى رفته رفته گسترش
يافت (آرنولد، همانجا؛ اندونزي، .(٣٢ در ٩١٧ق/١٥١١م، ابتدا پرتغاليها و سپس
اسپانياييها و هلنديها در جست و جوي ادويه به جزاير ملوك و امبن گام نهادند
(همان،٣٣ ,٣٢ ؛ ريكلفس،١/٣٥).در ٩٥٢ق/١٥٤٥م،پادشاهتاباريجى٢، امبن را به
پسرخواندة پرتغالى خود بخشيد (همانجا) و در ٩٨٦ق/ ١٥٧٨م، پس از آنكه مردم
ترناته پرتغاليها را بيرون راندند، آنها مركز فعاليت خود را به امبن انتقال
دادند (همو، ١/٣٦). مشكل اصلى پرتغاليها براي تسلط بر جزاير ادويه، راه يافتن
اسلام به اين سرزمين بود (هال، و پيشرفت سريع آن مانع اجراي نقشههاي
آنان مىشد. به اين سبب، هيأتهايى مسيحى براي جلوگيري از انتشار بيشتر
اسلام به اين مناطق گسيل داشتند و اين هيأتها در بخشهايى از امبن كه هنوز
مسلمان نشده بودند، زمينهاي مناسب براي تبليغ مسيحيت يافتند (همو، ٢٢٢ )،
پرتغاليها كسانى را كه به تبليغ دين اسلام در ميان مردم مىپرداختند، از
كار بركنار مىكردند (آرنولد، ٢٨٤).
در ١٠٠٩ق/١٦٠٠م، كمپانى هند شرقى بريتانيا كارخانهاي در غرب جاوه ايجاد كرد
و در ١٦٠٢م كمپانى هند شرقى هلند براي مبارزه با رقباي اروپايى تجارت
ادويه توسط هلنديان تأسيس شد (كالدول، .(٤٠ در ١٦٠٤م دومين هيأت هند شرقى
بريتانيا به امبن و نقاط ديگر سفر كرد و اين كار باعث تشديد رقابت بين
انگليس و هلند شد (ريكلفس، ١/٤٣). در ١٦٠٥م، هلند پس از تسلط كامل بر امبن،
بر تجارت ادويه هم مسلط گرديد ( اندونزي، همانجا؛ سركار، .(٧٠ بعدها، به سبب
اوضاع سياسى اروپا، يكدورة همكاري ميان هلند و انگلستان پيش آمد و با
افتتاح يك مركز تجاري انگليسى در امبن موافقت شد، اما قتلعام
١٠٣٢ق/١٦٢٣مدر امبن،مانعادامة همكاري گرديد(ريكلفس، همانجا).
انگليسيها در ١٢١١ق/١٧٩٦م امبن را اشغال كردند و اين شهر دوبار ميان آنان و
هلنديها دست به دست گشت، تا اينكه در ١٢٢٩ق/ ١٨١٤م هلنديها بهطور قطع بر
آن مسلط شدند ( بريتانيكا، ميكرو، ١٩٧٨م، .(I/٢٩٧
در ١٦٧٤م زلزلهاي شديد امبن را لرزاند و در ١٨١٥م در پى فعاليت آتشفشان
تومبورو در سومباوا بار ديگر زمين لرزيد ( آسياتيكا، .(I/٩٠ در ١٨٣٥م زلزلهاي
ديگر به مدت ٣ هفتة متوالى امبن را لرزاند، به نحوي كه بيشتر مردم
خانههاي خود را ترك كردند و ساكنان اين شهرِ بسيار سالم، به يك اختلال
عمومى معدي دچار شدند كه تا ١٨٤٥م ادامه يافت. زلزلههاي ١٨٤٥م و ١٨٥٠م،
بيماري مزبور را تجديد كرد (همانجا). نيروهاي ژاپن در جنگ جهانى دوم امبن را
(از ١٩٤٢م تا ١٩٤٥م) اشغال كردند (اسميت، ٣١؛ كلير، .(I/٦٢٨ پس از استقلال
اندونزي در ١٩٥٠م/١٣٢٩ش، مسيحيان امبن با عنوان «جمهوري جنوب ملوك» اعلان
استقلال كردند كه به سبب مقاومت مسلمانها شكست خوردند (شهاب، ٣١١).
مردم امبن از نژاد مالايايى هستند و به زبان مالايايى (ه م) سخن مىگويند
(اسعدي، ١/٢٨٤؛ آسياتيكا، همانجا).
در ١٩٨٠م/١٣٥٩ش جمعيت شهر امبن ٨٩٨ ،٢٠٨ و جزيرة امبن ٩٢٧ ،٦٥٠نفر بود (
بريتانيكا، ١٩٨٦م، .(I/٣١٩ تقريباً نيمى از ساكنان امبن مسلمان، و نيم ديگر
مسيحى هستند (همانجا؛ I/٤٣٣ , ٢ .(EI
امبن از قديم مهمترين مركز تجاري بين سولاوِسى و ايريان بود و امروز هم
مهمترين شهر در شرق ماكاسار به شمار مىآيد. جزيرة امبن به علت داشتن زمين
نسبتاً مرتفع، چندان قابل كشاورزي نيست، اما به سبب بارندگيهاي فراوان
برخى محصولات كشاورزي به مقدار اندك به دست مىآيد. توليدات كشاورزي مختصر
در امبن شامل برنج، ذرت، قهوه، ساگو و محصولات ريشهاي است و نارگيل،
ميخك، شكر و ماهى از امبن صادر مىشود ( هارجونو، ٥٢ ؛ بريتانيكا، ميكرو،
١٩٧٨م، همانجا).
امبن در نيمة دوم سدة ١٧م به تنهايى بيشتر از كل مصرف جهانى ميخك توليد
مىكرد (ريكلفس، ٢/٥ -٦). در امبن به سبب خاك آتشفشانى، چوبهايى با كيفيت
بسيار مرغوب حاصل مىشود (هارجونو، همانجا) كه براي ساخت لوازم چوبى زينتى
بسيار ارزشمند است ( بريتانيكا، ١٩٨٦م، همانجا). يك گياهشناس هلندي ٤٠٠ نوع
چوب مختلف در امبن يافته است ( آسياتيكا، همانجا).
باغها و پاركهاي دريايى امبن از مراكز جلب سياحان در اندونزي است (
اندونزي، ١٠٦ ؛ هارجونو، همانجا).
از بناهاي قديمى امبن ساختمان و كليسايى از سدة ١٧م را مىتوان ياد كرد (
بريتانيكا، همانجا). در امبن، علاوه بر يك موزه و يك مدرسة مذهبى، يك
دانشگاه هم از ١٩٥٦م فعاليت دارد (همانجا).
مآخذ: آرنولد، توماس، تاريخ گسترش اسلام، ترجمة ابوالفضل عزتى، تهران،
١٣٥٨ش؛ اسعدي، مرتضى، جهان اسلام، تهران، ١٣٦٦ش؛ اسميت، ديتوس، سرزمين و
مردم اندونزي، ترجمة پرويز داريوش، تهران، ١٣٥٠ش؛ اندونزي گذشته و آينده،
سفارت جمهوري اندونزي، تهران؛ ريكلفس، م.ك.، تاريخ اندونزي در قرون
معاصر، ترجمة عبدالعظيم هاشمىنيك، وزارت امور خارجه، تهران؛ شهاب، محمداسد،
صفحات من تاريخ اندونيسيا المعاصرة، بيروت، ١٣٩١ق/١٩٧١م؛ نيز:
Asiatica; Britannica; Caldwell, M., Indonesia, Oxford, ١٩٦٨; Collier's
Encyclopedia, London, ١٩٨٦; EI ٢ ; Enciclopedia Italiana; Hall, D.G.E., A
History of South-East Asia, London, ١٩٦٤; Hardjono, J., Indonesia Land and
People, Djakarta, ١٩٧١; Indonesia ١٩٨٥, Department of Information, Republic of
Indonesia; Sarkar, H.B., Cultural Relations Between India and South-East Asian
Countries, ١٩٨٥.
پرويز امين