دانشنامه بزرگ اسلامی - مرکز دائرة المعارف بزرگ اسلامی - الصفحة ٣٩٢٧
| امباله جلد: ١٠ شماره مقاله:٣٩٢٧ |
اَمْباله، شهر و شهرستانى به همين نام در ايالت هاريانا در شمال غربى
هند واقع در ٣٠ و ٢٣ عرض شمالى و ٧٦ و ٤٦ طول شرقى ( بريتانيكا، ميكرو،
١٩٧٨م، .(I/٢٩٣ امباله را اومبالا١ و انباله هم ناميدهاند (نك: ابوالفضل،
٣/٣٠؛ كنبو، ١/٥١٩، ٢/٣١٤، ٣/٨١؛ آمريكانا، .(I/٤٧٠ اين شهر كه در منطقهاي
كوهپايهاي قرار گرفته، از طريق جادة زمينى و راهآهن با دهلى، امريتسار
(پنجاب)، سيملا و كالكه در شمال، و سهارنپور در جنوب شرقى ارتباط دارد (
بريتانيكا، ١٩٨٦م، ؛ I/٣١٥ دويى، .(٢٢٥
امباله راه طبيعى مهاجمان به دهلى و آگره بوده است (اسپير، ٦ )، از جمله
در حملة اسكندر به هند در ٣٢٦قم (نك: بريتانيكا، ١٩٨٦م، و طى جنگهاي بين
سلاطين مغول در هند و بين سيكها و مسلمانان (نك: اكرام، ١١٣ -١١٢ ؛ اروين، ٩٨
-٩٧ ؛ آرچبلد، ٥٤٠ ؛ راس، ١٢ ؛ مطلبى، ٢/١٠٣٨؛ واضح، ٢٤٠) و در جنگهاي نادر
شاه افشار با سلاطين مغول در ١١٥١ق (نك: استرابادي، ٣٢٠؛ قدوسى، ١٣٨؛ مروي،
٧١٠).
نخستين بار قاضى تقى متقى در سفرنامة خود از اين شهر نام برده، و نوشته
است كه مسلمانان در ٥٨٧ق/١١٩١م در جنگ دوم معزالدين بن سام اين منطقه
را فتح كردند. گفته شده است كه التتمش (حك ٦٠٨ - ٦٣٣ق/١٢١١-١٢٣٦م)، قاضى
بر اين شهر گمارد و فيروز تغلق در ٧٨١ق/١٣٧٩م بر آنجا مسلط گرديد I/٤٣٢) , ٢
.(EI
بابر امپراتور مغول در ٩٣٣ق/١٥٢٧م در راه خود به سوي دهلى، امباله را تصرف
كرد و در ٩٥٦ق/١٥٤٩م جنگى شديد بين اسلام شاه و شورشيان پنجاب به
فرماندهى نيازي خان در اين شهر روي داد ( ٢ ، EIهمانجا؛ راس، ٥٩ .(١٢,
در حكومت مغول، امباله تابع حكومت سرهند و محل اردوگاه نظامى امپراتور بود
( ٢ ، EIهمانجا). در ١١٢٢ق/١٧١٠م نيروهاي سيك به رهبري بندا بيراگى١ امباله
را تصرف كردند و پس از يك دورة بىثباتى (همانجا) كه طى آن نادرشاه افشار
در ١١٥١ق اين منطقه را درنورديد (استرابادي، ٣٢٠-٣٢١؛ قدوسى، همانجا)، در
١١٧٥ق/ ١٧٦١م احمدشاه دُرانى طى جنگهايى كه به اضمحلال حكومت مغول
انجاميد، امباله را تصرف كرد ( ٢ ، EIهمانجا). از ١٧٦٣م به بعد چند بار
نيروهاي سيك منطقة امباله را مورد تاخت و تاز قرار دادند (آرچبلد، نيز ٢ ،
EIهمانجاها)، تا اينكه اين شهر در ١٨٢٣م به تصرف كمپانى هند شرقى درآمد و
محل استقرار نمايندة سياسى دولت انگليس در ايالت سوتلج٢ و مركز برخى
سازمانهاي سياسى شد (ياپ، .(١٩٠-١٩١ دولت انگليس در ١٨٤٣م يك پايگاه نظامى
مهم در كنار اين شهر بنا كرد (دويى، .(٣٤٧
امباله در دوران شورش هند برضد سلطة انگليس آرام بود ( ٢ ، EIهمانجا) و محاكمة
شورشيان در ١٨٦٤م در اين شهر برگذار شد (خامنهاي، ٣٧؛ هانتر، .(٧٦ در اواخر
سدة ١٩م در واكنش نسبت به افزايش دشمنى نسبت به مسلمانان شورشهايى در
اين شهر روي داد ؛ II/٣٢٧ŠÃÙ.. (شروانى،١١٩؛دويى،همانجا؛«سلطة.
بريتانيكا،١٩٨٦م، .(I/٣١٦
امباله قبلاً قصبهاي شهر مانند بود و در ١٨٦٧م به شهر بدل شد. در
١٩٨١م/١٣٦٠ش جمعيت امباله، ٢٠٣ ،١٢١نفر بود (همانجا). امباله در ١٩٦٦م در
نتيجة تقسيم ايالت قديم پنجاب به دو ايالت پنجابى زبان (پنجاب) و هندي
زبان (هاريانا) جزو ايالت اخير شد (همان، .(XXI/١١١
امباله در سرزمينى حاصلخيز قرار دارد و زمينهاي زراعى آن از رودخانههاي
سرسوتى٤، دريشادوتى٥ و مركنده٦ آبياري مىشود (دويى، ٢٢٥ ؛ موهان، .(٦ توليد
گندم و غلات در امباله اهميت زياد دارد (دويى، همانجا). ساير محصولات آن
عبارتند از دانههاي روغنى، نيشكر، پنبه، ادويه و تمرهندي. در اين شهر،
علاوه بر قالىبافى و صنايع دستى، شيشهسازي و كاغذ سازي و توليد ماشين
آلات و ابزار صنعتى حائز اهميت است ( آمريكانا، ؛ I/٤٧٠ «دائرةالمعارف...٧»، ؛
II/٧٧٩ بريتانيكا، I/٤٣٢ا‘ همانج , ٢ .(EIدر امباله، يك بيمارستان، يك مؤسسة
صنايع فلزي، يك مركز تجاري، فرودگاه، مدرسة آموزش خلبانى و چند دانشكدة
وابسته بهدانشگاه كوروكشترا٨ تأسيس شده است ( بريتانيكا، ١٩٨٦م، ؛ I/٣١٥-٣١٦
حكمت، ٤١٧).
از آثار ديدنى اين شهر، مسجدي است متعلق به دورة پتان و مسجد ديگري كه به
سبك مسجدالاقصى بنا شده است ( ٢ ، EIهمانجا).از دانشمندان و ادباي منسوب به
امباله، راتى رام جى متخلص به هاتف، ناظم على انبالوي متخلص به وقار
كه به اردو و فارسى شعر گفته است، عبدالقادر انبالى، نورمحمد و صادق مطلبى
مؤلف كتاب آداب عالمگيري معروف هستند (نك: عبدالرشيد، ٣٩٨؛ سيدعبدالله، ١٧٠؛
مطلبى، ١/١٨؛ فاروقى، ٣٦٦؛ ٢ ، EIهمانجا).
امباله مركز جمعيت تبليغ اسلامى هند است كه در سرتاسر هند شعبههايى دارد
(تيتوس، ٢٠١ ؛ خان، ٢٦٧).
مآخذ: ابوالفضلعلامى، آييناكبري، لكهنو،١٨٩٣م؛ استرابادي،مهدي، جهانگشاي
نادري، به كوشش عبدالله انوار، تهران، ١٣٤١ش؛ حكمت، علىاصغر، سرزمين هند،
تهران، ١٣٣٧ش؛ خامنهاي، سيدعلى، مسلمانان در نهضت آزادي هندوستان، تهران،
١٣٤٧ش؛ خان، ح. ب.، بر صغير پاك و هند كى سياست مين علماء كاكردار، اسلام
آباد، ١٩٨٥م؛ سيد عبدالله، ادبيات فارسى مين هندوؤن كاحصه، لاهور، ١٩٧٤م؛
شروانى، زينالعابدين، بستان السياحه، تهران، ١٣٦٨ش؛ عبدالرشيد، تذكرة شعراي
پنجاب، لاهور، ١٣٤٦ش؛ فاروقى، احمد، مكتوبات امام ربانى، لكهنو، ١٩١٣م؛
قدوسى، محمدحسين، نادرنامه، مشهد، ١٣٣٩ش؛ كنبو، محمدصالح، شاهجهان نامه،
لاهور، ١٩٦٧م؛ مروي، محمد كاظم، عالم آراي نادري، به كوشش محمدامين
رياحى، تهران، ١٣٦٤ش؛ مطلبى انبالوي، صادق، آداب عالمگيري، به كوشش
عبدالغفور چودهري، لاهور، ١٩٧١م؛ واضح، مبارك الله، تاريخ ارادت خان، به
كوشش غلام رسول مهر، لاهور، ١٩٧١م؛ نيز:
Americana ; Archbold, W . A . J., X The Conquest of Sind and the Panjab n , The
Cambridge History of India, New Delhi, vol. V; Britannica; British Paramountcy
and Indian Renaissance, ed. R. C. Majumdar, Bombay, ١٩٧٠; Douie, J., The Panjab,
North - West Frontier Province and Kashmir, Lahore, ١٩١٦; EI ٢ ; Enciclopedia
Italiana, Rome, ١٩٥٠; Hunter, W. W., The Indian Musalmans, Delhi, ١٩٦٩; Ikram,
S. M., History of Muslim Civilisation in India and Pakistan, Lahore, ١٩٨٢;
Irvine, W., Later Mughals, Lahore, ١٩٧١; Mohan, M. V. D., The North - West India
of the Second Century B. C., Ludhiana, ١٩٧٤; Ross, E. D., X Babur n , The
Cambridge History of India, New Delhi, ١٩٨٧, vol. IV; Spear, P., India, Tehran,
١٩٦١; Titus, M. T., Indian Islam, New Delhi, ١٩٧٩; Yapp, M. E., Strategies of
British India, Britain, Iran and Afghanistan, ١٧٩٨- ١٨٥٠, Oxford, ١٩٨٠.
پرويز امين