دانشنامه بزرگ اسلامی - مرکز دائرة المعارف بزرگ اسلامی - الصفحة ٣٩٢٥
| امانتخان جلد: ١٠ شماره مقاله:٣٩٢٥ |
اَمانَتْ خان، عبدالحق (٩٧٨- ١٠٥٥ق/١٥٧٠- ١٦٤٥م)، فرزند قاسم شيرازي
خوشنويس و كتابدار مشهور ايرانى دربار گوركانيان هند.
پدر وي از خوشنويسان شيراز بود. عبدالحق و برادر بزرگترش شكرالله، در شيراز
زاده شدند و خوشنويسى را در مكتب پدر آموختند (بگلى، «امانت خان...»، ٣٧ ,٢٤
، «بناي كاروانسرا...١»، ٢٨٧ ؛ ايرانيكا، .(I/٩٢٣ عبدالحق همراه با برادرش
شكرالله كه در شيراز تحصيلات خود را به پايان رسانده بود (لاهوري، ١/٣٣٩)،
در حدود سال ١٠١٧ق/١٦٠٨م به هند مهاجرت كردند تا شايد در امپراتوري جهانگير
به پيشرفت و ترقى برسند. زمانى كه شكرالله از طريق دريا به هند و سپس به
برهانپور رسيد و به خدمت عبدالرحيم خان خانان درآمد، عبدالحق نيز او را
همراهى مىكردهاست (بگلى، «امانتخان»، ٣٧ ,١٢ ، «بناي كاروانسرا»، ٢٨٣ ؛
ايرانيكا، همانجا). ظاهراً تا اندازهاي موفقيت سريع امانت خان مرهون نفوذ
برادرش كه بعدها به افضل خان ملقب شد، بوده است (همان، .(I/٦٠١-٦٠٢
برپاية سخن بگلى، هنگامى كه عبدالحق به هند رسيد، به كار در كتابخانة
سلطنتى مشغول شد (همان، .(٢٨٤ او كار در كتابخانة سلطنتى آگره را در دورة
حكومت شاهجهان (١٠٣٧- ١٠٦٨ق) نيز ادامه داده است و در همين زمان است كه
به عنوان كتابدار رسمى، برگزيده شد (نك: بيانى، ١٨٥-١٨٦). همچنين در طول
سالهايى كه در دربار گوركانيان هند به خدمت مشغول بود، افزون بر كتابداري،
به مشاغل ديگري نيز مىپرداخته است. به عنوان مثال وي در فواصل معين،
همچون رجال سياسى وظايفى به عهده داشته است؛ چنانكه در ١٠٤٠ق/ ١٦٣٠م
محمدعلى بيك ايلچى ايران را از دارالخلافة اكبرآباد تا پانىپت و سپس به
برهانپور همراهى كرد (لاهوري، ١/٣٦٤، ٣٦٦؛ كنبو، ١/٣٥٦؛ بگلى، همانجا).
امانت خان كه در دوران حكومت جهانگير (١٠١٤-١٠٣٧ق) به عنوان بزرگترين
كاتب زمان مطرح بود (جغتايى، تاج محل، ١٧١)، در آغاز ذيحجة ١٠٤١ از سوي
شاهجهان به لقب «امانت خان» مفتخر شد (لاهوري، ١/٤٢٨-٤٢٩) و منصب «نُهصدي
دو صد سوار» را دريافت كرد (كنبو، ١/٤٠٧). به نوشتة شاهنوازخان، وي به سبب
تحرير كتيبة گنبد آرامگاه «ممتاز الزمانى»، به دريافت فيلى به عنوان جايزه
نايل شد (٢/٧٩٠). امانت خان در اين هنگام ٦٣ سال داشت و همچنان به
كتابداري مشغول بود. اين امر را مىتوان از وجود اثر مُهر او به صورت «امانت
خان شاهجهانى ١٠٤٢» بر نسخههايى چون مفاتيح الاعجاز فى شرح گلشن راز و
سبحةالابرار جامى در كتابخانة كاخ گلستان تهران و بادشاه نامه اي در
كتابخانة موزة بريتانيا مشاهده كرد (بيانى، ١٨٤-١٨٦ ، ٣١٧- ٣١٨ ؛ آتاباي، فهرست
ديوانها... ، ١/٢٠٤، فهرست
كتيبه بهقلم ثلث امانتخان، تاج محل
كتب...، ٦٩٠ -٦٩١).
صاحب مرآة العالم دربارة پختگى خط او مىگويد: «نسخ خط او خط نسخ بر خطوط نسخ
نويسان روزگار كشيده...» (بختاور خان، ٤٨٧؛ نيز نك: شاغل عثمانى، ١٢٤). در
بادشاه نامه ذيل صاحب منصبان، از امانت خان در منصب هزاري صد سوار ياد
شده است (لاهوري، ١/٢٩٢، ٣٠٧، ٣١٢؛ نيز نك: رام، ٥٢).
افضل خان برادر امانت خان كه در زندگى او نقشى بسزا داشت، در ١٠٤٩ق
درگذشت. مرگ وي در عبدالحق اثري عميق برجا نهاد. از وظايف و مناصبش دست
كشيد و كنج عزلت برگزيد. وي در نزديكى شهر امريتسار سرايى زيبا به عنوان
مدفنى براي خويش ساخت (نك: بگلى، همانجا) و در همان سرا اقامت گزيد
(جغتايى، همانجا). امانت خان اگرچه از شغل دولتى كناره گرفته بود، اما
ارتباط خود را با امپراتوري قطع نكرد (بگلى، همان، ٢٨٦ ؛ جغتايى، همانجا).
امانت خان و دو پسرش، عنايتالله و فضلالله پس از مرگ افضل خان نزد
شاهجهان - كه به افضلخان عنايت داشت - رفتند و شاهجهان از افضلخان با
احترام بسيار ياد كرد (بگلى، همان، .(٢٨٤
دربارة زمان مرگ او اقوال گوناگونى در دست است كه حدفاصل سالهاي ١٠٥٠ تا
١٠٥٥ق را دربرمىگيرد (نك: لاهوري، ٢/٧٣٧؛ شاهنوازخان، همانجا؛ رام، ٥٢ -٥٣؛
بختاورخان، ٢/٤٨٧). پيكر او را در سرايش دفن كردند (همانجا).
آثار: از امانت خان، شماري كتيبه در بناهاي ساخته شده در دورة جهانگير و
شاهجهان برجاي مانده است كه مقبرة اكبر يكى از آنهاست. پس از فوت اكبر
(١٠١٤ق)، فرزندش جهانگير در حدود سال ١٠١٧ق با ديدار از مقبرة پدرش دستور داد
تا تغييراتى در آن داده شود ( توزك...، ٧٣؛ حكمت، نقش...، ٩٧- ٩٨؛ شاغل
عثمانى، ١٢٤؛ ماهر، ١/١٤١؛ پال، ٧٤ ؛ بگلى، همانجا).
در تغييرات داده شده، اين كتيبهها به خط امانت خان بر بناي مقبره افزوده
شد: ١. كتيبة سر در اصلى آرامگاه شامل قصيدهاي مفصل به فارسى به قلم ثلث
بربدنه، و دو بيت شعر برپيشانى هر دو سوي ايوان آن؛ ٢. كتيبة سنگ قبر خارجى
اكبر حاوي جملة «الله اكبر جل جلاله»؛ ٣. كتيبة بالاي طاق نماهاي مرمرين
اطراف قبر شامل يك مثنوي مفصل در ستايش خداوند و مدح اكبر و وصف آرامگاه
به قلم نستعليق خوش. اين كتيبهها كه همگى بر سنگ كنده شده، داراي
تاريخ ١٠٢٢ق و رقمهاي امانت خان به صورت «عبدالحق شيرازي»، «عبدالحق بن
قاسم شيرازي» است (حكمت، همان، ٩٨-١٠٠؛ بگلى، «امانت خان»، .(٢١-٢٢
از ديگر آثار او كتيبههاي مسجد - مدرسة شاهى در آگره است (ماهر، شاغل
عثمانى، همانجاها؛ بگلى، همان، .(٢١-٢٦ كتيبههاي دو محراب از ٣ محراب اين
مسجد رقم امانت خان را دارد. كتيبههاي محراب مركزي در دو نوار پهن بيرونى
و نوار باريكتر داخلى، حاوي آياتى از قرآن كريم است. رقم و تاريخ كتيبة
بيرونى به صورت «كتبه عبدالحق مخاطب به امانت خان سنة ١٠٤٥» است و كتيبة
درونى همان رقم و تاريخ ١٠٤٦ق را دارد (همان، .(٢٧ محراب جنوبى، داراي
رقم «كتبه امانت خان الشيرازي» (همان، است. ظاهراً كتيبة محراب سوم به
امانت خان ارتباطى ندارد. روي هر ٣ محراب آياتى از قرآن كريم نوشته شده
است؛ از جمله بر محراب مركزي، آيات ٩ تا ١١ از سورة جمعه (٦٢) و آيات ٢٧ تا
٢٩ از سورة فتح (٤٨)، ديده مىشود (همانجا و حاشية .(٧٤
از ديگر آثار امانت خان كتيبههاي بناي تاج محل است. پس از مرگ ممتاز محل
در ١٠٤٠ق، شاهجهان گروهى از هنرمندان و صنعتگران را از اطراف جهان، براي
احداث اين بنا فراخواند. عبدالحق را نيز كه به عنوان خطاط سلطنتى شناخته
شده بود، براي نوشتن كتيبههاي تاج محل برگزيد. كتيبههاي تاج محل از
بهترين نمونة خوشنويسى به شيوة ثلث و نسخ امانت خان است كه درون گنبد و
داخل بنا با رقم و تاريخ «الفقير الحقير امانت خان شيرازي سنة ١٠٤٨ مطابق
دوازدهم سنة جلوس مبارك» برجا مانده است (جغتايى، «تاج محل»، ٣٩، ٤٣، حاشية
٣٠؛ حكمت، سرزمين...، ١١٩؛ ايرانيكا، ؛ I/٩٢٣ بگلى، همان، ١٦ -١٥ ؛ ناث، .(٣٣
آيات قرآنى اين كتيبه را به قلم ثلث، از سنگ سياه، تراشيده، و در سنگ
مرمر سفيد جاسازي كردهاند (دين محمدي، ١٤٠؛ پال، .(٥٨ سورهها و آيات
انتخابى او غالباً مشتمل بر جزء ٣٠ قرآن است (دين محمدي، ١٤١). برپاية شواهد
موجود مىتوان چنين انگاشت كه امانت خان، دست كم تا ١٠٤٨ق در تحرير
كتيبههاي تاج محل مشاركت داشته، و پس از كناره گيري وي (جغتايى، تاج
محل، ١٧٢)، خوشنويس ديگري، كار او را ادامه داده، و در ١٠٥٧ق به پايان
رسانيده است (بگلى، همان، ١٩ .(١٧,
كتيبههاي سراي امانت خان از ديگر آثار او به شمار مىرود و بنا نيز به نام
او مشهور است (بختاورخان، ٢/٤٨٧؛ جغتايى، «تاج محل»، ٤٨، تاج محل، ١٤٠).
اين بنا داراي يك مسجد و دو دروازة بسيار بزرگ است (بگلى، «بناي كاروانسرا»،
.(٢٨٤ امانت خان اين بنا را در شرق لاهور، در مسير گذر مغولان به دهلى بنا
كرد. اگرچه سراسر دورة مغول، به ويژه در طول حكومت شاهجهان در اين اقليم،
ساخت چنين بناهايى در طول شاهراههاي امپراتوري از سوي اشراف معمول بوده
است، اما به نظر مىرسد كه اين سرا، در اصل يادبودي براي افضل خان بوده
باشد. سر در دروازهها را با حاشيههاي كاشى كاري و كتيبههايى به خط امانت
خان آراستهاند (همان، .(٢٨٥ كتيبة دروازة غربى كه كمتر آسيب ديده، و در آن
به سبب احداث سرا اشاره شده، به قلم ثلث و زبان فارسى است و تاريخ
١٠٥٠ق دارد (نك: همانجا). كتيبههاي دروازة شرقى كه بسيار صدمه ديده، شامل ٨
بيت شعر فارسى و تاريخ چهاردهمين سال سلطنت شاهجهان (١٠٥٠ق) است (همانجا).
بيش از نيمى از كتيبههاي بنا، به مدح افراطآميز شاهجهان اختصاص داده شده
است (همان، .(٢٨٥-٢٨٦ در سرا، مسجدي نيز وجود دارد كه كتيبههاي آن با رقم
امانت خان و به تاريخ ١٠٥٠ق است. در بالاي محراب آن حديث «من بَنَى
مسجداً لله بَنَى اللهُ لهُ بيتاً فى الجنة» (همان، ٢٨٦ )، و نيز بر روي
نماي بيرونى ايوان مسجد، سورة بروج (٨٥) به تمامى به قلم ثلث كتابت شده
است (همان، ٢٨٨ .(٢٨٦,
مآخذ: آتاباي، بدري، فهرست ديوانهاي خطى كتابخانة سلطنتى، تهران، ١٣٥٥ش؛
همو، فهرست كتب ادبى عرفانى خطى كاخ گلستان، تهران، ١٣٥٧ش؛ بختاورخان،
محمد، مرآةالعالم: تاريخ اورنگ زيب، به كوشش ساجده س. علوي، لاهور،
١٩٧٩م؛ بيانى، مهدي، فهرست نا تمام تعدادي از كتابهاي كتابخانة سلطنتى،
تهران، ١٣٤٩ش؛ توزك جهانگيري، نولكشور، لكهنو؛ جغتايى، محمد عبدالله، تاج
محل (آگره)، لاهور، ١٩٦٣م؛ همو، «تاج محل»، ترجمة مسعود رجبنيا، هنر و مردم،
تهران، ١٣٥٢ش؛ حكمت، علىاصغر، سرزمين هند، تهران، ١٣٢٧ش؛ همو، نقش پارسى
بر احجار هند، تهران، ١٣٣٧ش؛ دين محمدي، تاج محل، هند، ١٩٦٣م؛ رام، كينول،
تذكرة الامرا، كراچى، ١٩٨٦م؛ شاغل عثمانى، احترامالدين احمد، صحيفة
خوشنويسان، عليگره، ١٩٦٣م؛ شاهنوازخان، صمصامالدوله، مآثرالامرا، كلكته،
١٨٩٠م؛ كنبو، محمد صالح، عمل صالح موسوم به شاهجهان نامه، لاهور، ١٩٦٧م؛
لاهوري، عبدالحميد، بادشاهنامه، كلكته، ١٨٦٧م؛ ماهر اكبرآبادي، محمود على،
علمالحروف يا تحقيقات ماهر، لاهور، ١٩٣٤م؛ نيز:
, W. E., X Am ? nat Kh ? n and the Calligraphy on the T ? j Mahal n , Kunst des
Orients, Wiesbaden, ١٩٧٨-١٩٧٩, vol. XII; id, X A Mughal Caravanserai Built and
Inscribed by Amanat Khan... n , Indian Epigraphy..., New Delhi; Iranica; Nath,
R., Calligraphic Art in Mughal Architecture, Calcutta, ١٩٧٩; Pal, P. et al.,
Romance of the Taj Mahal, New delhi, ١٩٨٩.
مهبانو عليزاده