دانشنامه بزرگ اسلامی - مرکز دائرة المعارف بزرگ اسلامی - الصفحة ٣٩٠٨
| امامان دوازدهگانه جلد: ١٠ شماره مقاله:٣٩٠٨ |
اِمامانِ دَوازْدَهْگانه، امامان اهل بيت (ع) كه در مذهب شيعة اثنا
عشري به عنوان امامان منصوص و برگزيده از جانب خداوند شناخته مىشوند.
اين امامان به ترتيب امامت عبارتند از: حضرت على(ع) (امامت: ١١-٤٠ق)،
فرزندش امام حسن(ع) (امامت: ٤٠-٥٠ق)، برادرش امام حسين(ع) (امامت: ٥٠
-٦١ق)، فرزندش امام زينالعابدين(ع) (امامت:٦١
-٩٤ق)،فرزندشاماممحمدباقر(ع)(امامت:٩٤-١١٤ق)، فرزندش امام جعفر صادق(ع)
(امامت: ١١٤- ١٤٨ق)، فرزندش امام موسى كاظم(ع) (امامت: ١٤٨-١٨٣ق)، فرزندش
امام رضا(ع) (امامت: ١٨٣-٢٠٣ق)، فرزندش امام محمدتقى(ع) (امامت:
٢٠٣-٢٢٠ق)، فرزندش امام على النقى (ع) (امامت: ٢٢٠-٢٥٤ق)، فرزندش امام
حسن عسكري(ع) (امامت: ٢٥٤-٢٦٠ق) و فرزندش حضرت مهدي، امام زمان (ع)
(امامت: از ٢٦٠ق). براي تفصيل دربارة هر يك از اين امامان به مقالات ذيل
نام هر كدام، نيز دربارة باورهاي اثنا عشريه، به مقالة «اماميه» مىتوان
مراجعه كرد.
طبق اعتقاد شيعة اثنا عشري، دورة امامت امامان دوازدهگانه با رحلت رسول
اكرم(ص) در ١١ق و به امامت رسيدن حضرت على(ع) آغاز شده، و بدون انقطاع
تاكنون ادامه يافته است. از ٢٦٠ق، پس از درگذشت امام حسن عسكري(ع) و
انتقال امامت به فرزند ايشان، امام مهدي(ع)، امامت از حالت ظهور به حالت
غيبت مبدل شده، و دورة بلند امامت آن حضرت تماماً در حال غيبت بوده است.
اعتقاد به امامان دوازدهگانه اساس باور شيعة اثنا عشري است و در تأييد اين
باور نصوص متعددي از رسول اكرم(ص) و ائمه (ع) عنوان شده، و حتى به
تلويحاتى در قرآن كريم اشاره شده است. ادلة اثبات امامت آنان خود موضوع
كتابهاي پرشماري در حوزة اماميه بوده، و آثاري به سبكهاي گوناگون در اين
باره پرداخته شده است. به عنوان يكى از نخستين نمونههاي تدوين در حوزة
اماميه، بايد از كتاب سليم بن قيس هلالى، مربوط به اواخر سدة نخست هجري
ياد كرد كه در آن، از امامان دوازدهگانه سخن رفته است (ص ٢٢٧؛ نيز نك:
نجاشى، ٤٤٠).
به عنوان طيفى از آثار در باب نص بر ائمة اثنا عشر (ع)، بايد از نوشتههايى
چون مقتضب الاثر از ابن عياش جوهري (د ٤٠١ق) و كفايةالاثر از خزاز قمى
(اواخر قرن ٤ق) ياد كرد كه مؤلفان آنها تلاش داشتهاند تا روايات مربوط به
نص بر امامان دوازدهگانه را از منابع گوناگون شيعه و اهل سنت گرد آورند.
افزون بر كتب نصوص، بايد به آثاري با عنوان عمومى «دلائل الامامة» در باب
معجزات ائمه (ع)، مانند دلائل الامامة منسوب به ابن رستم طبري (چ نجف،
١٣٨٣ق)، يا آثاري با عنوان عمومى «الوصية» در تبيين انتقال وصيت در سلسلة
امامان دوازدهگانه، مانند اثبات الوصية مسعودي (چ نجف، كتابخانة حيدريه)
اشاره كرد (براي نمونههاي ديگر، نك: همو، ٢١٩، ٢٩٨، جم ).
اثبات نقلىِ امامت امامان دوازدهگانه (ع)، نزد متكلمان اماميه نيز
موردتوجه بوده، و فصلى از آثار مهم كلامى اماميه را به خود اختصاص مىداده
است (مثلاً نك: سيدمرتضى، ٥٠٢ -٥٠٣؛ علامة حلى، ٣١٤).
افزون بر محافل اماميه، در ميان اهل سنت نيز احاديثى مبنى بر وجود ١٢ نقيب
يا امام پس از رسول اكرم(ص)، تداول داشته، اما تفسير ديگري از اين ١٢
امام ارائه مىشده است. در طول سدة نخست هجري، از برخى از اصحاب رسول
اكرم(ص)، احاديثى با مضمون بشارت به ١٢ امام پس از آن حضرت، در محافل
گوناگون نقل مىشد كه از آن ميان به خصوص حديث جابر بن سمره از بيشترين
شهرت برخوردار بوده است؛ در اين حديث بيان شده بود كه اميران (امامان يا
خلفا) پس از پيامبر (ص)، ١٢ تن هستند و همة ايشان از قريشند (مثلاً نك: بخاري،
٨/١٢٧؛ مسلم، ٣/١٤٥٢-١٤٥٣؛ ابوداوود، ٤/١٠٦؛ ترمذي، ٤/٥٠١). اين حديث كه يكى
از مشهورترين احاديث در جهان اسلام است، نخست در منابع اهل سنت آمده، و
از آنجا به منابع شيعى راه يافته است (قس: نعمانى، ٦٢؛ ابن بابويه، ٤٦٩
به بعد؛ خزاز، ٤٩ به بعد؛ ابن عياش، ٤). در رديف بعد، بايد از حديثى به نقل
از ابن مسعود ياد كرد كه برپاية آن، شمار نقيبان پس از پيامبر(ص)، ١٢ تن به
شمار نقيبان بنىاسرائيل بوده است (نك: احمد بن حنبل، ١/٣٩٨، ٤٠٦، جم ؛
حاكم، ٤/٥٠١؛ قس: نعمانى، ٧٤- ٧٥؛ خزاز، ٢٣ به بعد؛ ابن عياش، ٣).
افزون بر آنچه گذشت، از شخصيت ائمه (ع) در محافل اهل سنت نيز همواره با
حرمتى شگرف ياد مىشد و همين حرمت، گاه انگيزهاي بود تا كتابى در فضائل
آنان فراهم آورده شود. بىترديد نمونههايى از كتب تأليف شده در فضائل اهل
بيت(ع) نزد اهل سنت، كم شمار نيست، اما در اينجا جا دارد به نمونههايى
اشاره شود كه در آنها سلسلة امامان دوازدهگانه در پرداخت كتاب، موضوعيت
يافته است. يكى از حركتهاي الهامبخش براي نويسندگان در اين زمينه،
قصيدهاي از ابوالفضل يحيى بن سلامة حصكفى (د ٥٥١ يا ٥٥٣ق) است كه در آن
يكايك امامان دوازدهگانه ستايش شدهاند (نك: سبط ابن جوزي، ٣٦٥- ٣٦٧؛ ابن
طولون، ٤٠-٤٣).
از كتابهاي تأليف شده در فضايل امامان دوازدهگانه در حوزة اهل سنت، از اين
نمونهها مىتوان ياد كرد: ١. مطالب السؤول فى مناقب آلالرسول، از
كمالالدين ابن طلحة شافعى (د ٥٦٢ق)، چ نجف، دارالكتب التجاريه؛ ٢. تذكرة
خواص الامة فى خصائص الائمة، اثر عالم حنفى يوسف بن قزاوغلى سبط ابن جوزي
(د ٦٥٤ق)، چاپ مكرر از جمله در نجف، ١٣٦٩ق؛ ٣. الفصول المهمة فى معرفة
احوال الائمة، از ابن صباغ مالكى (د ٨٥٥ق) كه بارها، از جمله در نجف،
دارالكتب التجاريه به چاپ رسيده، و نسخ پرشمار و متنوع آن در مخازن خطى
جهان اسلام، نشان دهندة گسترة رواج آن در طى سدههاي متمادي است (نك:
طباطبايى، شم ١٧، ص ١٠٩-١١٣). ابن صباغ در اين اثر خود فراوان از منابع
شيعى، مانند الارشاد شيخ مفيد نقل قول كرده است (ص ١٩٢، ٢١٣، جم )؛ ٤.
الشذرات الذهبية يا الائمة الاثنا عشر، از شمسالدين ابن طولون، عالم حنفى
دمشقى (د ٩٥٣ق)، چ بيروت، ١٩٥٨م، به كوشش صلاحالدين منجد؛ ٥. الاتحاف
بحب الاشراف، از عبدالله بن عامر شبراوي، عالم شافعى مصري (د ١١٧٢ق)، چ
قاهره، ١٣١٣ق؛ ٦. نور الابصار فى مناقب آل بيت النبى المختار، از سيدمؤمن
شبلنجى (د بعد از ١٢٩٠ق)، چاپ مكرر از جمله در قاهره، ١٣٤٦ق؛ ٧. ينابيع
المودة، اثر سليمان بن ابراهيم قُندوزي، عالم حنفى (د ١٢٩٤ق)، چ استانبول،
١٣٠٢ق (براي آثاري ديگر، نك: طباطبايى، شم ٢، ص ٥٢، شم ٤، ص ١٠٠، ١٠١، شم ١٧،
ص ١٠٠).
مآخذ: ابن بابويه، محمد، الخصال، به كوشش علىاكبر غفاري، قم، ١٤٠٣ق؛ ابن
صباغ مالكى، على، الفصول المهمة، نجف، دارالكتب التجاريه؛ ابن طولون،
محمد، الائمة الاثنا عشر، به كوشش صلاحالدين منجد، بيروت، ١٩٥٨م؛ ابن عياش
جوهري، احمد، مقتضب الاثر، قم، ١٣٧٩ق؛ ابوداوود سجستانى، سليمان، سنن، به
كوشش محمد محيىالدين عبدالحميد، قاهره، داراحياء السنة النبويه؛ احمد بن
حنبل، مسند، قاهره، ١٣١٣ق؛ بخاري، محمد، صحيح، استانبول، ١٣١٥ق؛ ترمذي،
محمد، سنن، به كوشش احمد محمدشاكر و ديگران، قاهره، ١٣٥٧ق/١٩٣٨م -؛ حاكم
نيشابوري، محمد، المستدرك، حيدرآباد دكن، ١٣٣٤ق؛ خزاز قمى، على، كفاية الاثر،
قم، ١٤٠١ق؛ سبط ابن جوزي، يوسف، تذكرة الخواص، نجف، ١٣٨٣ق/١٩٦٤م؛
سيدمرتضى، على، الذخيرة، به كوشش احمد حسينى، قم، ١٤١١ق؛ طباطبايى،
عبدالعزيز، «اهل البيت(ع) فى المكتبة العربية»، تراثنا، قم، ١٤٠٥ق -؛ علامة
حلى، حسن، كشف المراد فى شرح تجريد الاعتقاد، قم، مكتبة المصطفوي؛ كتاب
سليم بن قيس، به كوشش علوي حسنى نجفى، بيروت، ١٤٠٠ق/١٩٨٠م؛ مسلم بن
حجاج نيشابوري، صحيح، به كوشش محمدفؤاد عبدالباقى، قاهره، ١٩٥٥م؛ نجاشى،
احمد، الرجال، به كوشش موسى شبيري زنجانى، قم، ١٤٠٧ق؛ نعمانى، محمد،
الغيبة، بيروت، ١٤٠٣ق/١٩٨٣م. بخش فقه، علوم قرآنى و حديث