دانشنامه بزرگ اسلامی - مرکز دائرة المعارف بزرگ اسلامی - الصفحة ٣٨٩٤
| الهى همدانى جلد: ١٠ شماره مقاله:٣٨٩٤ |
اِلهىِ هَمَدانى، عمادالدين محمود حسينى (د ١٠٦٣ق/١٦٥٣م)، فرزند
حجتالله از شعراي سبك هندي.
وي از سادات اسد آباد همدان بود (نصرآبادي، ٢٥٥؛ آذر، ٢٧٠) و مقدمات علوم را
در آن شهر فراگرفت؛ سپس چنانكه خود در مقدمة تذكرة خزينة گنج مىنويسد، در
١٠١٠ق/١٦٠١م براي تحصيل به اصفهان رفت و ٣ سال نيز در آن شهر ماند (نقوي،
١٩١). در همانجا در قهوهخانة عرب قهوهچى كه ظاهراً محفل شعرا و بزرگان بوده
است (نك: گلچين، كاروان...، ١/٩٨، حاشية ١)، همراه با شاعر ديگري به نام
ملاشكوهى با شاه عباس ديدار كرد (نصرآبادي، همانجا). جز اين ملاقات اشارة
ديگري به ارتباط او با شاه عباس ديده نمىشود.
الهى در ١٠١٥ق به شيراز رفت (نقوي، همانجا). سپس رهسپار عراق شد (اوحدي،
١٧١). به گفتة صاحب خيرالبيان در ١٠١٨ق از عراق به خراسان رفت و پس از
زيارت حضرت رضا(ع) از آنجا راهى هند شد (نك: گلچين، همان، ١/٩٥). در راه هند
نخست به كابل، و سپس به قندهار رفت و به ميرزا غازي ترخان، متخلص به
وقاري، صوبهدار قندهار پيوست (نك: همان، ١/٩٥-٩٦). ميرزا غازي در ١٠٢١ق
درگذشت (نهاوندي، ٣/٧٨٥-٧٨٦) و ظاهراً الهى پس از درگذشت او، يا حوالى آن
راهى آگره شده است، زيرا اوحدي بليانى در همين سال او را در آگره ديده، و
با وي مصاحبت داشته، و حتى الهى اشعار خويش را براي اصلاح نزد اوحدي مى
فرستاده است (اوحدي، ١٧٣، ١٧٥). اوحدي مىنويسد: الهى هم اكنون
(١٠٢٢-١٠٢٤ق) در زمرة ملازمان مهابت خان است (ص ١٧٣). در ١٠٣٣ق كه ظفرخان
ابوالحسن به نيابت از پدر به صوبهداري كابل گمارده شد، الهى قصيدهاي به
نام وي سرود (نقوي، ١٩١-١٩٢؛ نيز نك: ريو، .(II/٦٨٧ دور نيست كه آشنايى الهى
با اين خانواده در سفر او از خراسان به هند هنگام اقامت در كابل روي داده
باشد.
در ١٠٤٠ق بار ديگر الهى را در كابل مىيابيم و آن هنگام ملاقات با حكيم
حاذق است (نك: كنبو، ٣/٣٢١؛ نقوي، ١٩٢). كنبو مؤلف شاه جهان نامه از او به
عنوان يكى از شاعران دربار شاه جهان ياد كرده است (همانجا). روشن نيست كه
وي چه زمانى به دربار شاه جهان راه يافته است، اما مىتوان گفت كه اين
امر بايد پيش از ١٠٤٢ق (مأموريت دوم ظفرخان) رخ داده باشد، چه، به هنگام
اعطاي صوبهداري كشمير به ظفرخان، وي در دربار شاه جهان حضور داشته، و در
از ميان بردن ترديد شاه نسبت به ظفرخان در واگذاري اين مأموريت بدو بسيار
مؤثر بوده است. البته همين امر سبب شد كه به درخواست ظفرخان، الهى نيز در
اين سفر با وي همراه شود (نك: گلچين، همان، ١/٩٨- ٩٩) و تا پايان عمر در
كشمير بماند.
الهى را پس از درگذشت در جانب غربى آرامگاه شيخ بهاءالدين گنج بخش به
خاك سپردند. بر سنگ مزار وي ماده تاريخ درگذشت او در يك دوبيتى به صورت
«بود سخن آفرين» (= ١٠٦٣ق) آمده است (همان، ١/٩٩). از اين روي، تاريخهاي
١٠٦٠ق (احمد، ١٤٧)، ١٠٦٤ق (صديق، ٤١؛ كوپاموي، ١٨) و ١٠٥٧ق (مدرس، ١/١٦٩)
نادرست است.
با آنكه الهى در دورة ظهور شعراي سبك هندي و اصفهانى مىزيست و از اصفهان
به هند رفت و در سرودههاي او صور خيال و استعارههاي لطيف ديده مىشود، در
اشعارش - چنانكه صفا اشاره كرده است - به سبك شعراي قديم چون سعدي توجه
داشته، و حتى به تتبع از وي نيز پرداخته است (٥(٢)/١١٨٦). الهى در قصيده
دستى توانا داشت و از ميان صنايع ادبى توجه به ارسال مثل در اشعار او
بيشتر ديده مىشود (همانجا).
آثار:
١. ديوان، كه شامل حدود ٥ هزار بيت (صديق، همانجا) در قالب غزل، قصيده،
تركيب بند، ترجيعبند، مثنوي، قطعه و رباعى است. قصايد او در مدح ائمة
اطهار(ع)، و نيز ستايش از شاهجهان و حكام ولايات است. از ديوان او ٤ نسخه
در اين كتابخانهها موجود است: ١. آصفيه به شمارة ١٠٩٥ (آصفيه، ٤/٢٨٦)؛ ٢.
اوده، به شمارة ٢٧٧، مورخ ١٠٥٢ق (اشپرنگر، )؛ I/٤٣٥ ٣. موزة بريتانيا به شمارة
٣٣٠/٢٥، مورخ ١٠٤٢ق (نك: ريو، همانجا)؛ ٤. برلين، به شمارة ٩٣٩، مورخ ١٠٥٢ق
.(IV/٩١٦ٹœ¤•)
٢. خزينة گنج، تذكرهاي است به زبان فارسى در شرح احوال حدود ٤٠٠ تن از
شعراي متوسط سدههاي ٨ -١٠ق، به ترتيب الفبايى كه از ابن يمين فريومدي
آغاز مىشود و به همايون پادشاه پايان مىيابد. اين اثر بايد در سالهاي
پايانى عمر مؤلف نگاشته شده باشد، زيرا در نسخة برلين كه به خط مؤلف است،
كاستيهايى ديده مىشود، از جمله در برخى موارد جاي عبارات خالى گذاشته
شده، يا صرفاً نام شاعر بدون شعر وي، و گاه نمونة اشعار بدون شرح حال آمده
است. از سوي ديگر، اين اثر ديباچه و خاتمه ندارد. از اين روي، به نظر
مىرسد كه شاعر نتوانسته است اثر خود را تكميل كند. مؤلف در اين اثر اگرچه
از تذكرة دولتشاه، تحفة سامى، مجالس النفايس و چون آنها بهره برده، اما به
عرفات العاشقين اوحدي توجهى خاص داشته است (نقوي، ١٩٣-١٩٤؛ گلچين،
تاريخ...، ١/٥١٨). از اين اثر نسخهاي در كتابخانة برلين به شمارة ١١ به خط
مؤلف (پرچ، )، IV/٦٠٩ و نسخهاي نيز در كتابخانة اوده به شمارة ٦٤٦، شامل
فهرست اسامى شعرا موجود است (اشپرنگر، .(I/٦٦-٨٧
مآخذ: آذربيگدلى، لطفعلى، آتشكده، بمبئى، ١٢٧٧ق؛ آصفيه، خطى؛ احمد،
احمدعلى، هفت آسمان، كلكته، ١٨٧٣م؛ اوحدي بليانى، محمد، عرفات العاشقين،
نسخة خطى كتابخانة ملى ملك، شم ٥٣٢٤؛ صديق حسن خان، محمد، شمع انجمن، به
كوشش محمد عبدالمجيد خان، ١٢٩٣ق؛ صفا، ذبيحالله، تاريخ ادبيات در ايران،
تهران، ١٣٦٤ش؛ كنبو، محمد صالح، عمل صالح (شاهجهان نامه)، لاهور، مجلس
ترقى ادب؛ كوپاموي، محمد قدرتالله، نتايج الاذكار، بمبئى، ١٣٣٦ش؛ گلچين
معانى، احمد، تاريخ تذكرههاي فارسى، تهران، ١٣٦٣ش؛ همو، كاروان هند، مشهد،
١٣٦٩ش؛ مدرس، محمد على، ريحانة الادب، تبريز، ١٣٤٦ ش؛ نصرآبادي، محمد طاهر،
تذكره، تهران، ١٣١٧ش؛ نقوي، عليرضا، تذكره نويسى فارسى در هند و پاكستان،
تهران، ١٣٤٣ش؛ نهاوندي، عبدالباقى، مآثر رحيمى، به كوشش محمد هدايت حسين،
كلكته، ١٩٣١م؛ نيز:
Pertsch, W., Die Handschriften - Verzeichisse der K N niglichen Bibliothek zu
Berlin, Berlin, ١٨٨٨; Rieu, Ch., The Persian Manuscripts in the British Museum,
London, ١٩٦٦; Sprenger, A., A Catalogue of the Arabic, Persian and Hindu'sta'ny
Manuscripts, Calcutta, ١٨٥٤.
مينا حفيظى