دانشنامه بزرگ اسلامی - مرکز دائرة المعارف بزرگ اسلامی - الصفحة ٣٨٩٠
| الهى، عبدالله جلد: ١٠ شماره مقاله:٣٨٩٠ |
اِلهى، عبدالله (د ٨٩٦ق/١٤٩١م)، معروف به شيخ الهى، عارف و صوفى
مشهور در دورة عثمانى. او در قصبة سماو از ولايت كوتاهيه متولد شد و در زادگاه
خود به تحصيل علوم پرداخت؛ سپس مدتى در قسطنطنيه در مدرسهاي كه به زيرك
مشهور بود، اقامت گزيد (طاشكوپريزاده، ٢٤٩؛ مجدي، ٢٦٢- ٢٦٥؛ اوليا چلبى،
٨/١٧٦؛ بروسهلى، ٩١؛ «دائرة المعارف...١»، .(I/١١٠ او پس از مسافرت استادش
ملاعلى طوسى (نك: طاش كوپريزاده، ٩٨-٩٩) به ايران، به وي پيوست و نزد او
به ادامة تحصيل پرداخت؛ آنگاه بر اثر انقلاب درونى، تحصيل علوم ظاهري را
ترك گفت و كتابهايش را فروخت و بهاي آن را به صدقه داد (همو، ٢٤٩-٢٥٠؛
سعدالدين، ٢/٥٣٢؛ سامى، ٤/٣٠٩٩). سپس عازم ماوراءالنهر شد و در سمرقند به
خدمت خواجه عبيدالله احرار سمرقندي رسيد و بر اثر ارشاد وي به طريقة
نقشبنديه درآمد. آنگاه به خواست مراد خويش به بخارا رفت و قبر خواجه
بهاءالدين نقشبند، مؤسس سلسلة نقشبنديه را زيارت كرد و مدتى در آنجا معتكف
بود. پس از چندي به سمرقند بازگشت و به اشارة خواجه عبيدالله احرار براي
تبليغ نقشبنديه راهى بلاد روم شد (طاش
كوپريزاده،مجدي،همانجاها؛سعدالدين،٢/٥٣٣).دراينسفرسيداحمد بخاري (د
٩٢٢ق/١٥١٦م) وي را همراهى كرد (طاش كوپريزاده، ٣٥٩؛ مجدي، ٣٦٢-٣٦٣؛ خالدي،
١٧٤). او در هرات با عبدالرحمان جامى و ديگر صوفيان خراسان هم ملاقات كرد
(طاشكوپريزاده، ٢٥٠؛ مجدي، سعدالدين، همانجاها).
الهى پس از مراجعت به آناتولى در زادگاه خويش اقامت گزيد و مريدان و
عالمان بسيار به حلقة ارادت او درآمدند، اما بر اثر بروز اغتشاش و بىنظمى كه
پس از مرگ سلطان محمد فاتح (حك ٨٥٥ - ٨٨٦ق/١٤٥١-١٤٨١م) رخ داد، همچنين به
درخواست بزرگان قسطنطنيه، به آن شهر رفت و در مدرسة زيرك مقيم شد و به
ارشاد مريدان پرداخت (طاش كوپريزاده، همانجا؛ سعدالدين، ٢/٥٣٣ - ٥٣٤)، ولى
در اين شهر هم رغبت ماندن نيافت و در اين حال به دعوت امير احمدبيك
ادرنوي به روم ايلى رفت و تا آخر عمر به تدريس و ارشاد خلق گذراند. الهى
سرانجام در آغستوس وفات يافت و جنازهاش به ينيجه منتقل گرديد و در
مقبرهاي كه به صورت زيارتگاه معروفى درآمد، به خاك سپرده شد (عاشق
پاشازاده، ٢٢٤؛ طاش كوپريزاده، ٢٥٠- ٢٥١؛ سعدالدين، ٢/٥٣٥؛ اولياچلبى،
همانجا؛ رفعت، ٢٤٨؛ بروسهلى، همانجا).
پس از مرگ الهى، دوست و همسفر وي سيداحمد بخاري خليفة وي شد و سجادهنشينى
طريقة نقشبنديه را بر عهده گرفت (طاشكوپريزاده، ٣٦٠؛ خالدي، همانجا؛
بروسهلى، ٩٢؛ عطايى، ٦٢).
الهى سماوي گذشته از آثار عرفانى كه به قلم آورد، نخستين كسى بود كه در
آسياي صغير به تبليغ طريقة نقشبنديه پرداخت و در آن ديار اولين خانقاه اهل
اين طريقه را تأسيس كرد (نفيسى، ٢/٨١٤؛ لويس، ٢٢٨).
آثار: الهى آثار بسياري به فارسى، عربى و تركى دارد كه شماري از آنها
برجاي مانده است:
الف - چاپى: ١. ديوان، كه در ١٩٦١م در استانبول به چاپ رسيده است. ٢.
منازل القلوب، به فارسى كه شرح رسالة قدسية روزبهان بقلى است. اين كتاب
در ١٣٤٧ش به كوشش محمدتقى دانشپژوه به ضميمة روزبهان نامه به چاپ رسيده
است. در اين نسخه، همهجا از او به الهى سيمابى ياد شده است.
ب - خطى: ١. استخراجنامه . نسخهاي از آن در استانبول موجود است I/٦٤٠) ).
٢. TS, اسرارنامه . نسخههايى از آن در تركيه و مصر وجود دارد ( فهرس...،
١/٢٤- ٢٥؛ نيز نك: كارا، ٣٧٦ ). ٣. اصول وصول الهيه، به فارسى. تصويري از آن
در كتابخانة مركزي نگهداري مىشود (مركزي، ميكروفيلمها، ٧٧٨؛ نيز نك: منزوي،
٢(١)/١٠٤٤). ٤. رسالة اسئله و اجوبه، نسخههايى از آن در تركيه موجود است
(نك: كارا، .(٣٧٧ ٥. رسالة احديه . ٦. رسالة تصوف . ٧. رسالة وجود . نسخههايى
از اين ٣ اثر در تركيه موجود است (نك: همو، ٣٧٧ -٣٧٦ ). ٨. زاد المشتاقين .
نسخههايى از آن در تركيه (موزة مولانا) موجود است (گولپينارلى، ؛ I/٢٨٥ نيز
نك: كارا، ٣٧٦ ). ٩. فتوحات الهيه . نسخهاي از آن در كتابخانة سليمانيه وجود
دارد (نك: همانجا). ١٠. كشف الواردات لطالب الكمالات، شرحى است بر الواردات
تأليف بدرالدين ابن قاضى سماونه (د ٨٢٣ق/١٤٢٠م). نسخههايى از اين اثر در
واتيكان (لوي دِلاويدا، شم و ليدن (شم ٢٢٦٦ ، نك: ورهووه، و سليمانيه (نك:
كارا، موجود است. ١١. مسالك ( يا مسلك ) السالكين . نسخههاي آن در استانبول
موجود است ( دفتر...، ١٦٣؛ I/٧٥ .(TS, ١٢. مسلك الطالبين و الواصلين .
نسخههايى از آن در كتابخانههاي مختلف تركيه (موزة مولانا) و ايران موجود
است (گولپينارلى، ؛ I/٢٤٣ مركزي، خطى، ٥/١٨١؛ نيز نك: كارا، همانجا؛ منزوي،
٢(١)/١٣٨٥). ١٣. نجاة الارواح من دنس الاشباح، نسخهاي از آن در كتابخانة
بروسه موجود است (هاشمپور سبحانى، ٣٦٣).
آثار ديگري نيز همچون: ١. تحلية الارواح، در علم تصوف (بغدادي، ١/٤٧٠؛
كحاله، ٦/٣٦)؛ ٢. شرح مفتاح الغيب قونوي (بغدادي، بروسهلى، همانجاها)؛ ٣.
فصول الوصول، به تركى (همانجاها)؛ ٤. منظومة معراجيه (بروسهلى، همانجا)، از
وي ياد كردهاند.
مآخذ: اولياچلبى، محمد، سياحتنامه، استانبول، ١٩٢٨م؛ بروسهلى، محمدطاهر،
عثمانلى مؤلفلري، استانبول، ١٣٣٣ق؛ بغدادي، هديه؛ خالدي نقشبندي،
عبدالمجيد، الحدائق الوردية، دمشق، ١٣٠٨ق؛ دفتر فاتح كتبخانهسى، استانبول،
مطبعة محمودبك؛ رفعت، احمد، لغات تاريخيه و جغرافيه، استانبول، ١٢٩٩ق؛
سامى، شمسالدين، قاموس الاعلام، استانبول، ١٣١١ق؛ سعدالدين، محمد، تاج
التواريخ، استانبول، ١٢٨٠ق؛ طاشكوپريزاده، احمد، الشقائق النعمانية، به
كوشش احمد صبحى فرات، استانبول، ١٤٠٥ق؛ عاشق پاشازاده، درويش احمد، تاريخ،
به كوشش همت علىبيك، استانبول، ١٣٣٢ق؛ عطايى، عطاءالله، حدائق الحقائق
فى تكملة الشقائق، به كوشش عبدالقادر اوزجان، استانبول، ١٩٨٩م؛ فهرس
المخطوطات التركية العثمانية، قاهره، ١٩٨٧م؛ كحاله، عمررضا، معجم المؤلفين،
بيروت، ١٣٧٦ق/ ١٩٥٧م؛ لويس، برنارد، استانبول و تمدن امپراتوري عثمانى،
ترجمة ماه ملك بهار، تهران، ١٣٥٠ش؛ مجدي، محمد افندي، حدائق الشقائق (ذيل
الشقائق النعمانية )، به كوشش عبدالقادر اوزجان، استانبول، ١٩٨٩م؛ مركزي،
خطى؛ مركزي، ميكروفيلمها؛ منزوي، خطى؛ نفيسى، سعيد، تاريخ نظم و نثر،
تهران، ١٣٤٤ش؛ هاشم پورسبحانى، توفيق، فهرست نسخههاي خطى فارسى كتابخانة
بروسه، رشت، ١٣٦٨ش؛ نيز:
G N lp o narl o , A. Mevl @ n @ m O zesi yazmalar katalogu, Ankara, ١٩٦٧; Kara,
M., X Molla Il @ h Q 'ye dair n , Osmanl o arast o rmalar o , Istanbul, ١٩٨٨,
vols. VII-VIII; Levi Della Vida, G., Elenco dei manoscritti arabi islamici della
biblioteca Vaticana, Vatican, ١٩٣٥; TS; T O rkiye diyanet vakf o Isl @ m
ansiklopedisi, Istanbul, ١٩٨٨, Voorhoeve .
غلامعلى آريا