دانشنامه بزرگ اسلامی - مرکز دائرة المعارف بزرگ اسلامی - الصفحة ٣٨٨٥
| الوند شهر جلد: ١٠ شماره مقاله:٣٨٨٥ |
اَلْوَنْد، شهري در استان قزوين. اين شهر با ٣٦ و ١٠ عرض شمالى و ٥٠ و
٤ طول شرقى (مفخم، ٣٤)، يكى از شهرهاي ١٢ گانة استان قزوين ( سازمان ...،
٣٨) است كه با موقعيتى دشتى و اقليمى معتدل در ١٢كيلومتريجنوبشرقىشهر
قزوينقراردارد( فرهنگ جغرافيايى...، ١/١٩) و از لحاظ اداري جزو بخش مركزي
شهرستان قزوين به شمار مىآيد ( سازمان، همانجا). وسعت اين شهر حدود ٧/٢ كم ٢
است ( آمارنامه...، ٣٠).
شهر امروزي الوند در دهة ١٣٢٠ش آبادي كوچكى با ٦٩٥ نفر جمعيت بود ( فرهنگ
جغرافيايى، همانجا؛ نيز نك: گلريز، ١/٩٢٠)، هر چند جمعيت اين آبادي مطابق
اولين سرشماري عمومى (١٣٣٥ش) ٥٩٥ نفر بود كه در ١٣٤٥ش به ٧٢٥ نفر رسيد. در
دهة بعدي، عمدتاً به سبب آغاز فعاليتهاي صنعتى در شهر البرز از ١٣٤٨ش به
بعد، جمعيت اينآبادي با رشدي شتابان روبهافزايش نهاد و مهاجرانىاز نقاط
ديگر، بهويژه زنجان، آذربايجان و گيلان در اينمحل ساكن شدند( گزارش...،
١٣-١٤، ١٦)، به نحوي كه جمعيت آن در ١٣٥٥ش به ٥٠٥ ،٤ نفر (٩١٠ خانوار)
افزايش يافت و تأسيسات و واحدهاي خدماتى گوناگون در آن برپا شد ( فرهنگ
آباديها...، ٢٢/٧٩). از ١٣٥٧ش، به سبب فعال شدن شهر صنعتى البرز از يك سو و
بىتوجهى به مقررات محدودههاي شهري از سوي ديگر، جمعيت الوند رشدي شتابان
يافت و توسعة كالبدي آن در خارج از قلعه به سمت شمال شرقى و شهر صنعتى
صورت گرفت. ساخت خانههاي تعاونى كارگري نيز كمك كرد، تا اينكه در ١٣٦٥ش
الوند به صورت شهر درآمد ( گزارش، ٧، ١٣، ١٦). جمعيت اين شهر در اين زمان
٩٣٨ ،٣٩نفر بود كه در دورة ٥ سالة بعدي (تا ١٣٧٠ش)، يك بار ديگر با افزايشى
چشمگير به ٥٥٧ ،٥٤ نفر رسيد و به همين ترتيب، تراكم نسبى جمعيت شهر به ٥١٠
،٢٠نفر در كم ٢ افزايش يافت ( آمارنامه، همانجا).
فعاليت اقتصادي اين شهر پيش از اين زراعت، كارگري و باغداري بود. زمينهاي
كشاورزي الوند كه غالباً از نوع درجة يك و دو و از خاكهاي حاصلخيز به شمار
مىآيند ( گزارش، ١١)، در ١٣٦٠ش، ٧٦٨ هكتار بود كه عمدتاً (٧/٩٨%) به صورت
آبى بهرهبرداري مىشد. در آن زمان، محصولات عمدة الوند عبارت بود از سيب،
ترهبار جاليزي و انگور و علاوه بر آن، گندم آبى (٢٠٠ هكتار)، جو آبى (١٠٠
هكتار)، چغندرقند (٨٠ هكتار) و حبوبات (٢٠ هكتار) ( فرهنگ اقتصادي...، ٩٧). يكى
از بزرگترين باغهاي واقع در محدودة الوند، باغ عمران است كه ٨٥ هكتار وسعت
دارد و عمدهترين محصولات آن سيب و گلابى است ( گزارش، ٦). آب كشاورزي از
طريق چاه و نهر منشعب از شبكة طالقان تأمين مىگردد (همان، ١٢؛ قس: فرهنگ
اقتصادي، همانجا). پيش از اين، الوند داراي يك رشته قنات بود ( فرهنگ
جغرافيايى، همانجا). در ١٣٦٠ش در الوند ١٥٠ ،٢رأس دام كه عمدتاً (٧/٩٧%) دام
كوچك بود ( فرهنگ اقتصادي، همانجا) نگهداري مىشد. درگذشته بافت گليم و
جاجيم نيز ميان اهالى رواج داشت ( فرهنگ جغرافيايى، همانجا).
شهر الوند در حال حاضر از لحاظ جمعيتى يكى از شهرهاي متوسط ، و به سبب
مجاورت با شهر صنعتى البرز و بافت جمعيتى آن، يكى از شهرهاي مهم كارگري
كشور به شمار مىآيد. هستة اولية شهر را قلعهاي ٤ گوش با ١٨ برج تشكيل مىداد
كه امروزه در جنوب الوند قرار دارد و محلة آن هنوز چهرة كاملاً روستايى خود را
حفظ كرده است ( گزارش، ٧، ١٣). براساس آخرين سرشماري عمومى (١٣٧٥ش)، الوند
٧٥٨ ،٦٠نفر (١٠٨ ،١٢خانوار) جمعيت دارد كه اين عده ٣/١٢% از كل جمعيت
شهرستان قزوين را شامل مىگردد ( سرشماري، «هفتاد و شش»، نيز ٣٦). به اين
ترتيب، جمعيت اين شهر در يك دورة ٢٠ ساله (١٣٥٥- ١٣٧٥ش) حدود ٥/١٣ برابر رشد
يافته است. نسبت جنسى در شهر الوند حدود ١٠٣، و بعد خانوار برابر ٥ نفر است
(همان، «هفتاد و شش»).
بيشترين ارتباط الوند با شهر قزوين است ( فرهنگ اجتماعى...، ٩٧). در جنوب
شرقى الوند تپهاي منسوب به دورة صفوي و سنگ قبرهايى مربوط به همان دوره
وجود دارد (ورجاوند، ٢٧٥).
مآخذ: آمارنامة استان زنجان (١٣٧٢ش)، سازمان برنامه و بودجة استان زنجان،
تهران، ١٣٧٤ش؛ سازمان تقسيمات كشوري جمهوري اسلامى ايران، وزارت كشور،
تهران، ١٣٧٦ش؛ سرشماري عمومى نفوس و مسكن (١٣٦٥ش)، نتايج تفصيلى، كل
كشور، مركز آمارنامه ايران، تهران، ١٣٧٦ش؛ فرهنگ آباديهاي كشور (١٣٥٥ش)،
استان مركزي، مركز آمار ايران، تهران، ١٣٦١ش؛ فرهنگ اجتماعى دهات و مزارع
كشور، استان زنجان، جهاد سازندگى، تهران، ١٣٦٣ش؛ فرهنگ اقتصادي دهات و
مزارع كشور، استان زنجان، جهاد سازندگى، تهران، ١٣٦٣ش؛
فرهنگجغرافيايىايران (آباديها)، استانيكم،
دايرةجغرافيايىارتش،تهران،١٣٢٩ش؛ گزارش طرح مطالعاتى شهر الوند، استانداري
قزوين، ١٣٧٧ش؛ گلريز، محمدعلى، مينودر يا باب الجنة قزوين، تهران، ١٣٦٨ش؛
مفخم پايان، لطفالله، فرهنگ آباديهاي ايران، تهران، ١٣٣٩ش؛ ورجاوند،
پرويز، سرزمين قزوين، تهران، ١٣٤٩ش.
عباس سعيدي