دانشنامه بزرگ اسلامی - مرکز دائرة المعارف بزرگ اسلامی - الصفحة ٣٨٨٤
| الوند كوه جلد: ١٠ شماره مقاله:٣٨٨٤ |
اَلْوَنْد، رشته كوهى در غرب ايران (استان همدان). اين نام در
منابع ايرانى اسلامى معمولاً به صورت اَرْوَند (ابن فقيه، ٢٢٠؛ مجمل
التواريخ...، ٨١؛ ياقوت، ١/٢٢٥؛ قزوينى، ٣٤٢؛ حمدالله، ٧٢؛ پورداود، ٢/٣٢٧)
آمده است؛ ضمناً آن را به شكل آلوند ( برهان...، ١/٥٨)، اراوند (همان، ١/٩٦)
و اونيران (پردولاماز، ٧٥) نيز نوشتهاند. اين نام در فارسى ميانه به صورت
اَلْوِند (نك: معين، ٥/١٧٤)، و صورت كهنتر آن در اوستا به شكل اَئورْوَنت
آمده است ( يشتها، ٢/٣٢٧) كه به معنى تند و تيز و دلير و پهلوان است
(پورداود، همانجا). البته معانى ديگري نيز براي اروند (الوند) ذكر كردهاند كه
از آن جمله است: حسرت و آرزو، فرّ و شكوه و زيبايى و تجربه و آزمون (
برهان، ١/١١١). يونانيان الوند را اُرُنت (اُرُنتِس) مىخواندند (ديودُروس، ؛
I/٣٩٥ پاولى، )؛ XXXV/١١٦٤ هر چند اين نام را به زاگرس نيز دادهاند (همان،
.(XXXV/١١٦٠
الوند در زبان كهن ارمنى به عنوان نام اشخاص و به صورت اِروَند و آروَند
باقى مانده است؛ در ضمن احتمال دادهاند «كوههاي سپيد» سنگ نبشتههاي
[بيستون] و «كوههاي سَرْوكوهى» افسانة گيلگمش همان الوند كوه باشد I/٤٢٦) , ٢
.(EI
الوند كوه متشكل از تودهاي گرانيتى (سنگ خارا) است كه بر خلاف آنچه
پنداشتهاند، همانند دماوند يا سبلان، قلهاي منفرد نيست، بلكه تودهاي خروجى
مركب از چند قله است (مرگان، ٢/١٢٢؛ كيهان، ٢/٣٧٩)؛ در اوستا الوند داراي ٨
قله است ( يشتها، همانجا). اين رشته كوه حد فاصل تشكيلات رسوبى ايران
مركزي و سازندهاي چين خوردة زاگرس به شمار مىآيد (كيهان، همانجا؛ اهلرس،
كه طول تودة اصلى آن (از همدان تا تويسركان) حدود ٤٠ كم است و عرض آن به
١٠ كم مىرسد (درويش زاده، ٥٨٥). گسترش الوند در جهت شمال باختري - جنوب
خاوري است ( فرهنگ...، ٥/٢١). اين رشته از شمال باختري به واسطة عوارض كم
ارتفاع به بلنديهاي پنجه على و از سوي ديگر به كوههاي مكري مىپيوندد و از
ديگر سو به سمت ملاير پيش مىرود (زائري، ١/٢٢-٢٣). سن تودة الوند را ٦٤ تا ٧٠
ميليون سال و متعلق به پالئوسن زيرين دانستهاند. فرايند شكلگيري آن با
تفريق تودة اصلى و هضم سنگهاي پيرامونى همراه بوده، و از اين تودههاي
اصلى نفوذي رگههاي پگماتيت، كوارتز و گابرو - ديوريت منتزع شده است
(درويش زاده، همانجا).
معروفترين گردنههاي الوند كوه شامل گردنة اسدآباد (١٩٦ ،٢متر) در شمال
باختري، و گردنة زاغه (٩٥٢ ،١متر) در جنوب خاوري اين رشته كوه است (
فرهنگ، همانجا). ارتفاع رشته كوه الوند را ظاهراً با توجه به بلندي قلة
خاصى از آن به تفاوت و با ارقام گوناگونى ياد كردهاند (نك: سايكس، ؛ I/١٢٠
٤٠ ؛ WNGD, اُرسل، ٢٣٣؛ كيهان، ١/٥٩؛ ٢ ، EIهمانجا؛ مفخم، ٨). بلندترين قلة
الوند ٥٨٠ ،٣متر ارتفاع دارد و ديگر قلههاي مهم و بلند آن عبارتند از كوه
فخرآباد (٣٧٠ ،٣متر)، گاوبر (گوبر = جوبر) (٣٩٥ ،٣متر) و سرخ بُلاغ (٧٣٠ ،٢متر)
(نقشة عمليات...). قلههاي الوند كوه در بيشتر ماههاي سال پوشيده از برف
است (اشپيگل، ؛ I/١٠٤-١٠٥ فلاندن، ١٨٧). حمدالله مستوفى در ٧٤٠ق نوشته است:
«هرگز قلة آن از برف خالى نبوده است» (ص ١٩١؛ نيز نك: اعتماد السلطنه، ٥٣؛
چريكف، ٨٨). اگرچه هستة اصلى الوند گرانيتى است، اما منابع سنگ ارزشمند از
جمله كوارتزيت (دُرّ كوهى) (كيهان، ١/٢٤) و مرمر به رنگهاي مختلف (مرگان،
٢/١٢٦) در آن يافت مىشود. سنگهاي مورد استفاده در معبد آناهيتا (كنگاور) در
گذشته (همانجا)، و سنگهاي آرامگاه بوعلى سينا (همدان) در دورة معاصر (
جغرافيا...، ١) از اين كوه به دست آمده است.
رشتهكوهالوند بهواسطة موقعيتخود، ابرهايبارانزاي مديترانهاي را دريافت
داشته، ضمن برخورداري از بارش نسبتاً زياد، ذخيرة برف قابل توجهى را كه
منشأ تغذية بسياري از چشمهها و رودهاست، فراهم مىآورد (خزائل، ٧؛ نيز نك:
فلاندن، ١٨٣-١٨٤)؛ بدين سان، سرچشمة بسياري از رودخانههاي كوچك و بزرگ حوضة
آبريز خليج فارس و ايران مركزي، الوند كوه است. از پيوند آبراهههاي دامنة
شمالى، زرينهرود يا قراسو، و از گرد آمدن آبهاي دامنة جنوبى و غربى،
گاماسياب (گاماساب) شكل مىگيرد (كيهان، ١/٧٣-٧٦، ٨٥، ٢/٣٨٠؛ مرگان، ٢/١٢٥؛
نيز نك: حمدالله، ٢٢١). تقريباً تمامى رودخانههايى كه از الوند سرچشمه
مىگيرند، داراي نظامى فصلى هستند و در مدتى از سال خشك شده، يا به حداقل
آبدهى خود مىرسند ( جغرافيا، ٥). از رودهاي كوچك و محلى الوند مىتوان از
عباس آباد، ابرو، سيمين، خوشاب، دره دهنان و خرم رود نام برد (خزائل، ٨
-١٠؛ نيز نك: جغرافيا، ٦؛ ناصرالدين شاه، ١٧٩). از گذشتة دور بندهايى در
دامنههاي الوند براي جمع آوري و هدايت آب به پايين دست ساخته شده بود
كه غالباً در گذر زمان از ميان رفتهاند؛ بندهاي قزل حصار، دره دهنان و شراء
از آن جملهاند (خزائل، ٨ - ٩). علاوه بر اين، در دامنههاي الوند چشمههاي
فراوانى نيز وجود دارد (مرگان، همانجا). نوشتهاند كه ١٢ هزار چشمه از دامن
اين كوه بر مىآيد ( برهان، ١/١٦٠)؛ شيروانى شمار چشمههاي الوند كوه را ٢٤
هزار و شمار رودخانههاي آن را ٤٢ نوشته است (ص ٧٠٩؛ نيز نك: حمدالله، ١٩١).
حمدالله مستوفى چشمههاي الوند كوه را «مالا نهايت» مىخواند (همانجا). ابن
فقيه (سدة ٣ق) مىنويسد: در تمامى كوههاي جهان آب از دامنة كوه بيرون
مىآيد، مگر در الوند كوه كه آب در آن از بالاترين قسمتها سرازير مىشود (ص
٢٢٥). ظاهراً منظور ابن فقيه چشمة موسوم به حوض نبى (شاه الوند) در ١٥٠ تا
٢٠٠ متري قلة الوند است (نك: جهانپور، ٥٢ -٥٣). يوستى اين چشمه را بر اساس
بندهش، وَرْ زِرين مَند مىخواند (نك: شوارتس، ٤٥١ ، حاشية .(٤
دامنههاي سنگى و خشن الوندكوه عاري از پوشش گياهى درختى است و تنها در
طول درهها و مسيلها پوشش گياهى بوتهاي ديده مىشود، به گونهاي كه كف
درهها معمولاً سرسبز است (مرگان، همانجا؛ كيهان، ١/٥٩، ٢/٣٨٠)؛ برخى دامنهها
نيز مملو از گياهان دارويى است («نامة پدر...»، ٩٠؛ حكيم، ٥٣؛ بروگش، ١/٣١٤).
ظاهراً در گذشته الوند كوه داراي پوشش درختى قابل توجهى بوده است كه به
مرور زمان از ميان رفته است ( ٢ ، EIهمانجا؛ اشپيگل، ؛ I/١٠٥ ايرانيكا، )؛
I/٩١٥ اين پوشش را از جنگلهاي بلوط كم تراكم دانستهاند (همانجا). ياقوت نيز
در سدة ٧ق، الوند كوه را سرسبز و پوشيده از گياهان با طراوت خوانده است
(١/٢٢٥). همچنين نوشتهاند چوب حاصل از درختان الوند در بناهاي هگمتانه
(اكباتان) به كار رفته است (اشپيگل، همانجا).
موقعيت ويژة الوند كوه و استقرار در يكى از مهمترين نقاط بر سر راه باستانى
ايران (كيهان، همانجا؛ دوبد، ٢٧٣؛ چريكف، ٨٥ -٨٦) كه ايران مركزي را به بين
النهرين متصل مىساخت (سايكس، و همچنين وجود منابع كافى آب (نك: ياقوت،
همانجا)، موجب شكلگيري سكونتگاههاي بزرگ و كوچك در دامنههاي مختلف و
پيرامون اين رشته كوه شده است (نك: ايرانيكا، همانجا؛ بروگش، ٢/٣٢٥) كه
تمامى آنها داراي قدمت و اهميت تاريخى بودهاند؛ از آن جملهاند: همدان كه
نهرها و جويبارهاي الوند آن را آبياري مىكنند (همو، ١/٢٩٩؛ نيز نك: اهلرس، ٣٨٣
؛ چريكف، ٨٣؛ اشپيگل، و چنانكه ديودروس گزارش مىدهد، آب آن با هزينه و
مشقت فراوان از الوند كوه تأمين مىشده است ٣٩٧) )؛ I/٣٩٥, همچنين كنگاور،
اسدآباد (مرگان، ٢/١٢٥؛ نيز نك: حمدالله، ٧٢؛ جكسن، ٢٨١)، توي و سركان
(تويسركان امروزي) (مرگان، همانجا؛ زهتابى، ٦٩١؛ نك: حمدالله، ٧٣؛ كيهان،
٢/٣٩٢). راه باستانى ديگري از طريق الوند (درة عباس آباد) همدان را به
لرستان و خوزستان متصل مىساخته است (اعتمادالسلطنه، ٥٣؛ مينورسكى، ١٣٠-١٣١؛
نيز نك: بروگش، ١/٣١٢؛ چريكف، ٦١؛ فلاندن، ١٨١؛ اوبن، ٣٢١).
الوند كوه از گذشتة ناشناخته محل زيست موقت كوچندگانى بوده است كه دورة
ييلاقى خود را در آن مىگذراندند. پولاك عدهاي از كردها را
ساكنآنجامعرفىمىكند(ص ١٥).نويسندةناشناختة مجملالتواريخ به اقامت تابستانى
خسرو پرويز در الوند كوه در محلهايى به نام «دكان خسرو» و «خم خسرو» اشاره
دارد (ص ٨١). امروزه مراتع الوند كوه محل ييلاقى دو طايفة تركاشوند و طايفة
مستقل جمور (جمهور) است. مطابق آخرين سرشماري عشايري كشور (١٣٦٦ش)، جمعيت
اين دو طايفه كه ييلاق خود را در الوند مىگذرانند، به ترتيب ١٢٢ خانوار (٧٤٥
نفر) و ١٦ خانوار (١٠٢ نفر) است ( سرشماري...، ٨٨)؛ در ضمن خانوارهايى از طايفة
ترك زبان يارم طاقلو نيز مدتى را در الوند كوه مىگذرانند ( ايرانيكا،
همانجا). در دهههاي اخير، گسترش زندگى يكجانشينى مبتنى بر زراعت به ويژه
در عرصههاي درهاي و دامنهاي اين رشته كوه، موجب از ميان رفتن اقتصاد
مبتنى بر دام و كوچ شده است (اهلرس، ٣٨١ .(٢٦٢-٢٦٣,
آثار برجاي مانده در الوند كوه و اطراف آن نشان از كهن بودن زندگى و
فعاليت انسانى در اين ناحيه دارد (اشپيگل، .(I/١٠٥ به گزارش مرگان بين
ديوارهاي شهر و پاي الوند، زمينهاي بسيار غنى از لحاظ باستان شناسى وجود دارد
كه در زمان قاجار آنها را در مقابل دريافت مبالغى در اختيار «جويندگان گنج»
گذارده بودند (٢/١٣٥؛ نيز نك: ناصرالدين شاه، ٤٥). گذشته از محل گنج نامه
(نك: دنبالة مقاله) كه به گمان مرگان سكونتگاهى كهن بوده كه از ميان
رفته (٢/١٣٨)، در دامنة جنوب غربى الوند در درهاي به نام روي دلاور محتملاً
شهر نسبتاً پرجمعيتى وجود داشته است كه آثار و سكههاي دورههاي مختلف در
آن يافت شده است. همچنين در درة ولاسجرد(ولاشگرد) بقاياي كاخ يا معبدي
پارتى و بقاياي پايهها و سر ستونهاي آن پيدا شده است (همو، ٢/١٣٩)؛ همچنين
معبد آناهيتا در كنگاور نيز از همين گونه آثار برجاي مانده است (همو،
٢/١٢٥-١٢٦، ١٣٩-١٤٠).
نوشتهاند كه ابن سينا مدتى در اين كوه در جست و جوي گياهان دارويى به سر
برده است («نامة پدر»، ٩٠). علاوه بر اين، الوند كوه به واسطة موقعيت طبيعى
و دفاعى خود از ديرباز پناهگاه افراد و گروههاي مختلفى بوده است. در زمان
قدرت گرفتن سلطان مسعود بن محمد سلجوقى (د ٥٤٧ق)، برادرش طغرل چندي در
الوند تحصن جست (بنداري، ١٩٧)؛ همچنين شاه نعمتالله ولى در سدة ٨ق مدت ٨٠
روز در كوه الوند به عبادت و رياضت گذراند (سايكس، ١٧٨؛ نيز نك: ريچاردز،
١٨٥). فتحعلى شاه قاجار نيز به هنگام لشكركشى به بغداد (١٢٣٧ق)، براي مصون
ماندن از بيماري وبا، به دامنة الوند كوه پناه برد (نفيسى، ٢/٣٧- ٣٨؛ بامداد،
٣/١٢٦) و عباس ميرزا هم مدت ٤٠ روز در آنجا به مداوا مشغول بود (مستوفى، ١١٤-
١١٥). پولاك (١٢٣٣- ١٣٠٨ق/١٨١٨-١٨٩١م) خبر مىدهد كه الوند زيرپاي درويشانى
بوده كه به گردآوري گياهان دارويى مشغول بودهاند (ص ١٩٨).
بدين سان بى سبب نيست كه الوند نه تنها در ادب پارسى، بلكه در باورهاي
مردمى نيز پيوسته جايگاه ويژهاي داشته است (نك: ياقوت، ١/٢٢٥؛
اعتمادالسلطنه، ٥٢؛ لغت نامه...؛ شوارتس، .(٤٥١ الوند را در نظم و نثر پارسى
در چكامههايى با عنوان الونديه (مثلاً نك: آزاد، ١٤٤- ١٤٦، نيز ١٤١-١٤٣،
١٦١-١٦٤) و نيز به عنوان نماد شكوه و عظمت و بلندي (سعدي، ٨، ١٨٣، ٣٦٨، ٦٣٠؛
شرفالدين، ٣٨١؛ آقسرايى، ٢٥٨)، نماد پر آبى (هدايت، ١١٣؛ آنندراج، ١/٤١٣) و
سرسبزي و خرّمى (نخجوانى، ٧٣؛ اسناد...، ٧٠٧) ستودهاند. الوند در شعر و ادب
عربى نيز ستوده شده است (نك: ابن فقيه، ٢٢٥-٢٢٦، ٢٤٢؛ ياقوت، ١/٢٢٥- ٢٢٧).
در درة جنوبى الوند چشمهاي از شكاف صخرهاي گرانيتى خارج مىشود كه آن را
در ميان چشمههاي متعدد الوند بىنظير دانستهاند. مردم محلى معتقدند كه منبع
آن از بهشت است و به همين علت آن را بهشت آب مىنامند؛ آب اين چشمه را
شفا بخش دانستهاند (ابن فقيه، ٢٢٠، ٢٢٢-٢٢٣؛ ياقوت، ١/٢٢٥-٢٢٦؛ اعتماد
السلطنه، ٥٣؛ جهانپور، ٥٣). ابن فقيه مىنويسد: آب اين چشمه در زمان معينى
از سال از شكاف سنگى جاري مىشود (ص ٢٢٠؛ نيز نك: ياقوت، همانجا؛ حمدالله،
١٩١). همچنين گفتهاند كه آب اين چشمه به نسبت شمار جمعيتى كه گرد آن
فراهم مىآيند، افزايش يا كاهش مىيابد (قزوينى، ٣٤٢)؛ حتى شاعري گفته است
كه از كف درة الوند، دروازهاي به بهشت باز مىشود (نك: شوارتس، همانجا،
حاشية .(٨ اينگونه باورها دربارة چشمة شاهالوند (حوض نبى) نيز وجود دارد
(جهانپور، ٥٢ -٥٣).
در جنوب غربى همدان در كوه الوند، دو كتيبه از عهد هخامنشى به خط ميخى و
به ٣ زبان (بابلى، ايلامى و فارسى باستان) وجود دارد (پيرنيا، ٢/١٦١٢-١٦١٤؛
مشكوتى، ٢٩٨- ٢٩٩؛ كيهان، ٢/٣٨٢؛ جكسن، ١٩٢-١٩٤). ظاهراً ابن فقيه نخستين
كسى است كه به اين كتيبهها اشاره كرده است (ص ٢٤٣). اين دو كتيبه كه
به گنج نامه معروفند، حدود ٢ متر بلندي دارند و درآن از نام و نسب شاهان
هخامنشى (داريوش اول و خشايارشا) و پرستش اهورامزدا سخن رفته است (مرگان،
٢/١٣٧- ١٣٨؛ جكسن، مشكوتى، همانجاها). ناصرالدين شاه به هنگام بازديد خود از
آنها (١٢٨٧ق)، از وجود «قلعة خرابهاي» بالاي كوه و مشرف به كتيبهها خبر
مىدهد (ص ٤٤)؛ همو مىافزايد كه در زمان بازديدش از الوند، عدهاي به
«طلاشويى» مشغول بودند كه «انواع لوازم طلا و نقره و سكههاي متعددي»
يافته بودند (ص ٤٥).
از دورة اسلامى بقعة امامزاده كوه يا امامزاده محسن در ١٤ كيلومتري غرب
همدان و در دامنة الوند بر جاي مانده است كه بناي آن شامل ايوانى بزرگ،
شاه نشين، دو گنبد آجري و حرم است (مشكوتى، ٣٠١). اين امامزاده مورد
احترام خاص روستاييان و اهالى همدان است. كف محوطة امامزاده با
قاليچههاي كوچكى به ابعاد ٣٠ئ٤٠ سانتىمتر مفروش شده است كه روستاييان پس
از برآورده شدن «مراد» خود بافته، و به امامزاده اهدا كردهاند (جهانپور،
٥٤). تاريخ صندوق چوبى و منبت اين امامزاده ٩٣٥ق است، هر چند بناي
نخستين ساختمان امامزاده را به سدة ٧ق نسبت مىدهند (مشكوتى، همانجا). در
نزديكى بهشت آب، سنگى تراش خورده و ناهمگون با سنگهاي ديگر هست كه گهوارة
مريم خوانده مىشود و مورد احترام اهالى است. همچنين يكى از يخچالهاي
طبيعى الوند كوه، يخچال حضرت صاحب الزمان (ع) خوانده مىشود (جهانپور، ٥٣).
تخت نادر صفة نسبتاً بزرگى بر سر راه قلة الوند است و به سبب اقامت نادر در
اين كوه بدين نام خوانده مىشود (همانجا؛ نيز نك: استرابادي، ٢٠٧، ٢١٠).
علاوه بر اينها، در فاصلة بين قلة الوند و گردنة معروف تويسركان، بقاياي
قلعهاي در بلندي برجاست كه به قز قلعهسى (قلعة دختر) مشهور است. از مشاهدة
بازماندة سردرها و پله هاي سنگى تراش خورده و بزرگ اين قلعه مىتوان بناي
آن را به دوران باستان نسبت داد (جهانپور، ٥٤).
مآخذ: آزاد همدانى، على محمد، ديوان، به كوشش محمد آزاد، تهران، ١٣٥٦ش؛
آقسرايى، محمود، مسامرة الاخبار و مسايرة الاخيار، به كوشش عثمان توران،
آنكارا، ١٩٤٣م؛ آنندراج، محمدپادشاه، تهران، ١٣٣٥ش؛ ابن فقيه، احمد، مختصر
كتاب البلدان، ليدن، ١٩٦٧م؛ اُرسل، ارنست، سفرنامه، ترجمة على اصغر سعيدي،
تهران، ١٣٥٣ش؛ استرابادي، مهدي، جهانگشاي نادري، به كوشش عبدالله انوار،
تهران، ١٣٤١ش؛ اسناد و مكاتبات تاريخى ايران، به كوشش عبدالحسين نوايى،
تهران، ١٣٤١ش؛ اعتمادالسلطنه، محمدحسن، مرآة البلدان، به كوشش عبدالحسين
نوايى و هاشم محدث، تهران، ١٣٦٨ش؛ اوبن، اوژن، ايران امروز، ترجمة على
اصغر سعيدي، تهران، ١٣٦٢ش؛ بامداد، مهدي، شرح حال رجال ايران، تهران،
١٣٤٧-١٣٥٣ش؛ بروگش، هاينريش، سفري به دربار سلطان صاحبقران، ترجمة كردبچه،
تهران، ١٣٦٧ش؛ برهان قاطع، محمدحسين بن خلف تبريزي، به كوشش محمد معين،
تهران، ١٣٥٧ش؛ بنداري اصفهانى، محمد، تاريخ سلسلة سلجوقى، ترجمة محمدحسين
جليلى، تهران، بنياد فرهنگ ايران؛ پردولاماز، «گزارش سفر»، نامههاي شگفت
انگيز، ترجمة بهرام فرهوشى، تهران، ١٣٧٠ش؛ پورداود، ابراهيم، ادبيات
مزديسنا، بمبئى، ١٩٢٨م؛ پولاك، ياكوب ادوارد، سفرنامه ( ايران و ايرانيان )،
ترجمة كيكاووس جهانداري، تهران، ١٣٦١ش؛ پيرنيا، حسن، ايران باستان، تهران،
١٣٦٢ش؛ جغرافياي استان همدان، تهران، ١٣٦٤ش؛ جكسن، ا. و. و.، سفرنامه (
ايران در گذشته و حال )، ترجمة منوچهر اميري و فريدون بدرهاي، تهران،
خوارزمى؛ جهانپور، على، «شاه الوند»، هنر و مردم، تهران، ١٣٥٤ش، شم ١٥٢؛
چريكف، سياحتنامه، ترجمة آبكار مسيحى، تهران، ١٣٥٨ش؛ حكيم، محمدتقى، گنج
دانش ( جغرافياي تاريخى شهرهاي ايران )، به كوشش محمدعلى صوتى و جمشيد
كيانفر، تهران، ١٣٦٦ش؛ حمدالله مستوفى، نزهة القلوب، به كوشش گ. لسترنج،
تهران، ١٣٦٢ش؛ خزائل كردستانى، رضا، جغرافياي همدان، تهران، ١٣٢٣ش؛ درويش
زاده، على، زمين شناسى ايران، تهران، ١٣٧٠ش؛ دوبد، سفرنامة لرستان و
خوزستان، ترجمة محمدحسين آريا، تهران، علمى و فرهنگى؛ ريچاردز، فرد، سفرنامه،
ترجمة مهين دخت صبا، تهران، ١٣٤٣ش؛ زائري، ماشاءالله، فرهنگ جغرافيايى
كوههاي ايران، تهران، ١٣٥٧ش؛ زهتابى، محمدرضا، ايران زمين، تهران، ١٣٤٨ش؛
سايكس، پرسى، سفرنامه يا ده هزار ميل در ايران، ترجمة حسين سعادتنوري،
تهران، ١٣٦٣ش؛ سرشماري اجتماعى - اقتصادي عشاير كوچنده (١٣٦٦ش)،
جمعيتعشايريدهستانها، كلكشور، مركزآمارايران، تهران،١٣٦٨ش؛ سعدي، ديوان،
تهران، ١٣٤٥ش؛ شرف الدين على يزدي، ظفرنامه، به كوشش عصام الدين
ارونبايوف، تاشكند، ١٩٧٢م؛ شيروانى، زين العابدين، رياض السياحه، به كوشش
اصغر حامد ربانى، تهران، ١٣٣٩ش؛ فرهنگ جغرافيايى ايران (آباديها)، استان
پنجم كردستان، دايرة جغرافيايى ستاد ارتش، تهران، ١٣٣١ش؛ فلاندن، اوژن،
سفرنامه به ايران، ترجمة حسين نورصادقى، تهران، اشراقى؛ قزوينى، زكريا،
آثار البلاد و اخبار العباد، بيروت، ١٤٠٤ق/١٩٨٤م؛ كيهان، مسعود، جغرافياي
مفصل ايران، تهران، ١٣١٠- ١٣١١ش؛ لغت نامة دهخدا؛ مجمل التواريخ و القصص،
به كوشش محمدتقى بهار، تهران، ١٣١٨ش؛ مرگان، ژاك، ايران، مطالعات
جغرافيايى، ترجمة كاظم وديعى، تبريز، ١٣٣٩ش؛ مستوفى انصاري، مسعود، «تاريخ
زندگى عباس ميرزا نايب السلطنه»، سفرنامة خسرو ميرزا، به كوشش محمد گلبن،
تهران، ١٣٤٩ش؛ مشكوتى، نصرت الله، فهرست بناهاي تاريخى و اماكن باستانى
ايران، تهران، ١٣٤٩ش؛ معين، محمد، فرهنگ فارسى، تهران، ١٣٥٦ش؛ مفخم
پايان، لطف الله، فرهنگ كوههاي ايران، تهران، ١٣٥٢ش؛ مينورسكى، و.،
تعليقات بر سفرنامة ابودلف در ايران، ترجمة ابوالفضل طباطبايى، تهران،
١٣٤٢ش؛ ناصرالدين شاه قاجار، سفرنامة عتبات، به كوشش ايرج افشار، تهران،
١٣٦٣ش؛ «نامة پدر روحانى ه. ب.»، نامههاي شگفت انگيز، ترجمة بهرامفرهوشى،
تهران،١٣٧٠ش؛ نخجوانى،محمد، صحاحالفرس، بهكوشش عبدالعلى طاعتى، تهران،
١٣٥٥ش؛ نفيسى، سعيد، تاريخ اجتماعى و سياسى ايران، تهران، ١٣٦٢ش؛ نقشة
عمليات مشترك (همدان)، سازمان جغرافيايى كشور، تهران، ١٣٥١ش، گ ؛ BI٣٩-٥
هدايت، رضاقلى، فرهنگ انجمن آراي ناصري، تهران، اسلاميه؛ ياقوت، بلدان؛
يشتها، ترجمة پورداود، بمبئى، ١٩٢٨م؛ نيز:
Diodorus of Sicily, Bibliotheca historica, tr. C.H., Oldfather, London, ١٩٦٨;
Ehlers, E., Iran, Grundz O ge einer geographischen Landes- kunde, Darmstadt,
١٩٨٠; EI ٢ ; Iranica; Pauly; Schwarz, P., Iran im Mittelalter, Hildesheim, ١٩٦٩;
Spiegel, F. R., Er ? nische Alter- thumskunde, Leipzig, ١٨٧١; Sykes, P., A
History of Persia, London, ١٩٣٠; WNGD.
عباس سعيدي