آسمان و جهان (ترجمه کتاب السماء و العالم بحار الأنوارجلد 14) - علامه مجلسی - الصفحة ١١٩ - ٢ - در بيان وضع خاص خط استواء و آفاق مايله

نامحسوس است.

خورشيد در يك سال دو بار بالاى سر اهل خط استواء ميرسد كه دو نقطه اعتدال بهارى و پائيزيست و از بالاى سر آنها بيش از اندازه ميل كلى دور نشود (٢٣ درجه و كسرى) خورشيد نصف سال در شمال آنها است و نيم ديگر در جنوب و سايه بهمين نسبت در شمال است و در جنوب بر عكس خورشيد، و باين سبب داراى ٨ فصلند، دو بهار و دو تابستان و ٢ پائيز و دو زمستان، و چرخش فلك در آنجا دولابى است و از بالاى سر و آفاق خط استواء آفاق مستقيمه نام دارند.

شيخ ابن سيناء گفته: خط استواء معتدلترين سرزمينها است زيرا خورشيد بالاى سرشان درنگ فزونى ندارد، بلكه بزودى از سوئى بسوئى ميرود، و تندترين حركت را در ميل و بعد دارد و حرارت تابستان آنها سخت نيست، بعلاوه برابرى شب با روز در هميشه گرما و سرما را تعديل كنند و معتدل شود، و قضاوت كرده كه گرمترين سرزمينها در تابستان زير ميل كلى خورشيد است (عرض ٢٣ درجه تقريبا) زيرا خورشيد در حدود دو ماه بالاى سر آنها ميماند در روزهاى بلند و شبهاى كوتاه.

فخر رازى بقضاوت نخست او اعتراض كرده كه ماندن خورشيد بر خط استواء گر چه كم است ولى در همه سال پر هم از آن دور نيست و در حكم بالاى سر است، و ما جاهائى را بنگريم كه اكثر ارتفاع خورشيد بر آنها برابر كمترين ارتفاع آنست از بالاى سر مردم خط استواء و تابستانش بسختى گرم است، و از اينجا دانسته شود كه گرمى زمستان خط استواء چند برابر گرمى تابستان اينجا است، و گفته است معتدلترين سرزمينها اقليم چهارم است.

محقق طوسى- ره- گفته: اگر مقصود از اعتدال يك نواخت بودن هوا در همه سال است شك ندارد كه اين معنا در خط استواء رساتر از همه جا است چنانچه شيخ گفته و اگر مقصود اعتدال ميان گرما و سرما است شك ندارد كه خط استواء چنين نيست‌