١٧- در نهج: از نوف بكالى كه امير المؤمنين ٧ در خطبه‌اى فرمود: از آفريده‌ها كه گواه اويند، آفرينش آسمانها است كه بيستون برپايند، و بى‌تكيه‌گاه برجايند، آنها را خواند و گردنگزار و فرمانبردار شدند، نه سستى كردند و نه كندى، و اگر معترف به پروردگارى و دل نهاده بفرمانش نبودند آنها را جاى عرش خود نميساخت، و نه مسكن فرشته‌هايش، و نه فرازگاه سخنهاى پاك و كردار خوب آفريده‌هايش، اخترانشان را نشانه و رهنماى سرگردان در هر درّه زمين ساخت، درهمى پرده‌هاى تاريك شب جلوگير پرتو آنها نشدند، و سرپوشهاى سياه تيره‌گيها آنچه را از روشنى ماه در آسمانها فروزد برنگرداندند (تا آخر خطبه).

توضيح: مقصود از شواهد خلق آيات بر آفريدن و نشانه‌هاى تدبير محكم او است، يا گواهى خلق بهستى و تدبير و دانش او يا وجود انكار ناپذير آفريده‌ها است كه نشانه حكمت اويند ... مسكن ملائكه شدند: شايد مقصود از آنها مقربانند يا بيشتر آنها زيرا دسته‌اى از آنها ساكن در هوا و زمين و آب هستند برآمدن سخن پاك و كردار خوب بوسيله بالابردن نويسنده‌ها است نامه اعمال را به آسمانها، و اشاره دارد بقول خداى سبحان «بسويش بالا ميرود سخنهاى پاك و كردار خوب را برآورد، ١٠- الفاطر» و پذيرائيشان اشاره است بگفته خدا تعالى «سپس بآسمان توجه كرد و آن دود بود و بآن فرمود و بزمين: بيائيد بدلخواه يا ناخواه گفتند آمديم بدلخواه، ١١- فصلت» و سخن در تأويل آيه گذشت.

و گفته‌اند در اينجا منظور از اعتراف آنها بپروردگار گواهى حال ممكن است به نياز بپروردگار و پذيرش قدرتش، و روشن است كه اگر ممكن نبود و پذيرش قدرت و تدبيرش را نداشت در آن عرشى نبود و مسكن فرشته‌ها و فرازگاه سخنان پاك و كردار نيك خلق نميشد (پايان) و آسمان را مخصوص طاعت نموده و نامى از زمين كه همگان او است نبرده براى اينكه ماده او پذيراتر بوده يا شرافت دارد، و منظور از استدلال سرگردان به دره‌هاى اقطار زمين اينست كه در رفت و آمد رهنماى آنها است، يا هر كدام بسوئى روند كه ديگرى نرود چون اختلاف‌