و از قدرت خدا دور نيست، جز آنكه دليل عقل قاطع يا نقل روشن نيامده است كه ماه چنين است، آرى اين ظواهر اشعارى بدان دارد، و بسا بظاهر آيه‌ كُلٌّ فِي فَلَكٍ يَسْبَحُونَ‌ هم استناد شده بر آن چون ضمير واو نون براى خردمندان آرند، و البته حكماى طبيعى اتفاق دارند كه همه افلاك زنده و ناطق و عاشق و فرمانبر آفريننده خودند و بيشتر بر اين عقيده‌اند كه هدف گردش آنها تشبه بحضرت او است و تقرب و عبادت او جلّ شأنه و برخى گويند حركاتشان جلوه‌هاى قدسيه است كه پياپى بر آنها بتابد و نوعى لرزش شادى و رقص شادمانيست.

و گروهى از آنها معتقدند كه در كواكب هيچ بيجان وجود ندارد و براى هر كدام روحى جدا ثابت دانند كه او را بدور خود ميچرخاند (حركت وضعيه) ابن سينا در شفاء بدين قول گرائيده، و در نمط پنجم اشارات بدان حكم صادر كرده و اگر كسى بدان گرايد گزاف نگفته گرچه سخن ابن سينا و همگنانش دليل نباشد كه دينداران در اين گونه مسائل بدان اعتماد كنند ولى براى تاييد بد نيست، و در شرع دليل مخالف آن نيامده و دليل عقل هم بر بطلانش وجود ندارد، و در صورتى كه مورچه و پشه و كمتر از آنها زنده‌اند چه مانعى دارد كه اين اجسام بزرگ و شريف هم زنده باشند.

و جمعى معتقدند همه چيز را روح مجرّد و ناطق است و قول خدا تعالى «نيست چيزى جز آنكه تسبيح گويد بحمد او، ٤٤- أسرى» را بظاهر حمل كنند مقصود ما از اين سخن اين نيست قول بزنده بودن افلاك را ترجيح دهيم بلكه براى رفع استبعاد منكران و رد تشنيع بر قائلان آنست (پايان).

ميگويم: اين ترجيح كه بزبان احتمال ادا كرده مخالف روش بيشتر آيات و اخباريست كه كواكب و افلاك و سير آنها را شرح ميكنند، و اشاراتى كه بدان تمسّك كرده تعبيرهاى مجازيست كه در سخن پردازى بلغاء و بلكه در گفتگوها شايع است زيرا به جماد خطاب كنند مانند خطاب به عقلاء و غرض فهماندن مطلب بديگرانست، در خطاب بماه و بماه رمضان و وداع ماه رمضان، و خطاب بخانه‌