٦٠- در علل (ج ٢ ص ٢٨٠) و عيون (ج ١ ص ٢٤٠) كه امام رضا ٧ فرمود: مردى شامى از امير المؤمنين ٧ مسائلى پرسيد و در ضمن پرسيد از نخست آفريده خدا تعالى، فرمود: نور را آفريد، و پرسيد از طول خورشيد و ماه و پهناى آنها فرمود: ٩٠٠* ٩٠٠ فرسخ.

ميگويم: تمام خبر در كتاب احتجاج است، و سيد داماد- ره- پس از ذكر همه آن گفته: اين پرسشها از چيزهائى بوده كه اهل كتاب در كتب آسمانى پيغمبران خود يافته بودند و امير المؤمنين ٧ را با آنها امتحان ميكردند تا بدانند كتب آسمانى را ميداند يا نه، و مقصود آن حضرت از اينكه نخست آفريده خدا نور است، جوهر مجرديست كه نخست موجود انوار عقليه است چنانچه سيّد ما رسول خدا صلى اللَّه عليه و اله فرمود: «نخست چيزى كه خدا آفريد عقل بود»

[كلامى در باره جرم و مساحت خورشيد و ماه‌]

و امّا مقصود از ٩٠٠* ٩٠٠ مكعب ٩٠٠ فرسخ است كه مى‌شود ٧٢٩٠٠٠٠٠٠ كه حاصل ضرب همان ٩٠٠* ٩٠٠ است يعنى ٨١٠٠٠٠ در خودش و مقصود از طول و عرض خورشيد برابر هم مساحت همه سطح گرد آنها است كه بجرمشان احاطه دارند، و همچنين است مقصود از طول و عرض ماه.

و بدان كه محصول نظر حكماء رياضى و هيوى در مقدار اجرام و ابعاد با هم اختلاف دارد بسيار، براى اختلاف در ابزار رصد خانه يا اشتباه در نصب آنها بجاى مناسب يا از نظر مسامحه و سهل انگارى در حساب كه همه رصدها بدان گرفتارند بهمين جهات ارصاد اختلاف دارند، و دو رصد موافق ناياب است، و خلاصه همه اعتراف دارند كه بررسى پيشينيان كاملتر بوده است.

پس بدان كه بطلميوس و همگنان عصرش در رصدهاى خود يكدرجه از محيط دائره عظيمه زمين را ٩/ ١ ٢٢ فرسخ دريافتند پس محيط آن مى‌شود ٣٦٠* ٩/ ١ ٢٢ فرسخ، برابر ٨٠٠٠ فرسخ، و ارشميدس در مقاله خود بيان كرده كه محيط هر دائره ٧/ ١ ٣ برابر قطر آنست تقريباً و قطر زمين مى‌شود ٢/ ١ ٢٥٤٥ فرسخ و در آن بيان كرده كه مساحت دائره برابر است با ضرب نصف قطر در نصف محيط، و بحكم شكل‌