اين اشكال مختلفه بنسبت او است با خورشيد، و يك دوره كامل مهتاب باعتبار فزونى حركت آنست بر خورشيد در يك چرخش، و دانستن آن نشدنيست زيرا چون هر دو بهم رسند و ماه بگردد تا باز بمحل اجتماع سابق رسد خورشيد يك قوس جلو رفته و چون ماه آن را دور زند باز يك قوس جلوتر رفته، بعلاوه دو حركت خورشيد و ماه محركى دارند كه با هم اختلاف دارند و مضبوط نيستند، و كسانى كه بظاهر ماه قمرى را در نظر گيرند بر سه دسته‌اند.

() ١- هنگام اجتماع هر دو را آغاز ماه گيرند مانند يهود و ترك.

() ٢- شب ديد ماه نو را آغاز ماه گيرند تا ماه نو ديگر مانند مسلمانان.

() ٣- وضع ديگرى را منظور دارند مانند شب چهارده كه بدر كامل است يا جز آن بر حسب قرارداد خود تا بازگشت آن و رؤيت ماه نو بهتر است زيرا وضع روشن‌تريست ميان ماه و خورشيد و بهتر درك مى‌شود و ماه در آن پديده تازه‌ايست و زاده از تاريكى است ولى چون ديد ماه نو باعتبار آفاق و قوت ديده‌ها اختلاف دارد تنها راجع باحكام شرعى متعلق بآن معتبر است، ولى اهل حساب آن را فضل حركت ماه بر حركت خورشيد دانسته‌اند و ٢/ ١ ٢٩ و يك دقيقه و پنجاه ثانيه گرفته‌اند در صورتى كه يك شبانه روز ٦٠ دقيقه حساب شود و هر دقيقه ٦٠ ثانيه، و اين ماه قمرى نجومى است باعتبار سير ميانه هر دو.

و چون ضرب شود در ١٢ كه شماره ماههاى سال است مى‌شود ٣٥٤ روز و ٥/ ١ و ٦/ ١ روز كه ده روز و بيست ساعت و نيم تقريباً كمتر از سال خورشيديست و يكماه را ٣٠ روز و ديگرى را ٢٩ روز گيرند چون كسر زائد بر ٢/ ١ تمام شمارند، و محرم كه نخست ماه سال قمريست ٣٠ روز است و صفر ٢٩ روز زيرا ما زاد آن جزء محرم شده، و باقيمانده كه ٣ دقيقه و ٤٠ ثانيه است منظور نشده و ربيع الاول ٣٠ روز مى‌شود و دومى ٢٩ روز و بهمين ترتيب تا آخر سال كه ذيحجه ٢٩ روز و ٢٢ دقيقه مى‌شود.

و چون سال دوم بهمين حساب گرفته شود ذيحجه ٤٤ دقيقه بيش دارد و چون‌