منزلت بزرگى كه در دولت آل بويه داشت با اين حال با هر صاحب نظرى به بحث و مناظره مى‌نشست. او بسيار صدقه مى‌داد، و كاملا فروتن بود، و نماز و روزه فراوان بجا مى‌آورد، و لباسى زبر و خشن به تن مى‌كرد، و عضد الدّولة زياد بزيارت وى مى‌رفت. مردى ميان بالا و لاغر اندام و گندم گون بود. هفتاد و شش سال عمر كرد و بيش از دويست تصنيف و تأليف از خود بيادگار گذارد. داستان تشييع جنازه او مشهور است كه در آن روز هشتاد هزار نفر از شيعيان او را تشييع كردند، و در ماه مبارك رمضان در گذشت. خدايش رحمت كند-».

و ابن نديم گويد[١]: «ابن المعلّم ابو عبد اللَّه كسى است كه رياست متكلّمان شيعه در عصر ما به او منتهى شده است، وى در صناعت كلام از تمامى همگنان خود پيشى گرفته و بسيار باريك بين و ژرف‌نگر و خوش حافظه مى‌باشد. من او را ديده‌ام و او را مردى بلند پايه در علم و فضيلت يافته‌ام».

و نيز گويد[٢]: «ابن المعلّم ابو عبد اللَّه محمّد بن محمّد بن نعمان كسى است كه رياست همگنان او از شيعيان اماميّه در علم فقه و كلام و آثار به وى منتهى شده است».

دانشمندانى ديگر نيز بنوبه خود سخنانى در جلالت شأن و علوّ مقام وى گفته‌اند كه بجهت رعايت اختصار از ذكر آنها خوددارى مى‌شود، و آنچه گفته آمد مشتى از خروار، و جرعه‌اى از درياى بيكران فضل و دانش اوست، و با اين حال از همين مختصر كه مذكور شد نمودار مى‌گردد كه شيخ بزرگوار مفيد- رضوان اللَّه تعالى عليه- در هر فضيلتى از فضائل كه براى انسان كامل امكان دسترسى بآنست از علم و عمل و زهد و تقوا و ديگر فضائل سر آمد معاصرين خويش است و از همه آنان در اين گونه فضائل گوى سبقت را ربوده است.

راستى كه او مصداق اتمّ و اكمل، و آيينه تمام نماى اين سخن امام على ٧ است كه فرموده:

«سعى كنيد تا چشمه‌سارهاى دانش، و چراغهاى ديجور، و ژنده‌پوش، و فراخ دل باشيد، كه بدين صفات در آسمان معروف، و در زمين مذكور گرديد».

جامعيّت وى در علم و عمل‌

امّا در باره دانش او همين گفتار ابن حجر بس كه: «او را بر هر پيشوائى در علم و دانش منّتى عظيم است» صرف نظر از اينكه گفته: «وى به اوج قلّه دانش‌

[١] فهرست ابن نديم ص ٢٦٦ و ٢٩٣.

[٢] فهرست ابن نديم ص ٢٦٦ و ٢٩٣.