بحثى كه از تمام اين بحثها داغتر بود، بلكه تمام اختلاف آراء ديگر در تحت آن عنوان مطرح مى‌شد، اختلاف شيعه و سنّى بود كه پاى اين اخلاف، خونها ريخته و مالها به يغما برده مى‌شد. و در اين نزاع و اختلاف بيشترين تلفات را شيعه مى‌داد. و در حقيقت در آن روزگار، شيعيان هيچ قدرتى نداشته و هميشه در حال تقيّه و ترس بسر مى‌بردند.

مؤلّف والامقام، در چنين زمانى و در چنين شهرى پاى بعرصه علم و دانش گذاشته است. از همان اوائلى كه مؤلف در حوزه‌هاى درس حاضر شد و ستاره اقبال او در آسمان علم و دانش درخشيدن گرفت، شيعه نيز بطور محترم‌تر و بيشتر از پيش مطرح مى‌گرديد و آبروى او در انظار مخالفانش روز بروز بيشتر مى‌شد[١]، بدين جهت كه در هر مجلس درس يا بحث و مناظره كه پا مى‌گذاشت از آن مجلس بيرون نمى‌آمد مگر در حالى كه استاد و مدرّس و يا مناظره‌كنندگان آن مجلس را با بيانات شيرين و مستدل خويش روشن ساخته و خصم ستيزه‌جو را مقهور و محكوم كرده بود»[٢] و[٣].

بارى؛ با توجّه و دقّت بمطالب گذشته مى‌توان دور نمايى از عصر مؤلّف (ره) در ذهن خود ترسيم كرد و بدين سخن پى برد كه مطالب املاء شده اكثراً مناسب با مقتضيات زمانى بوده است.

آرى، مطالب اين كتاب بازگوكننده حركت موجى است كه بر روحيّات مرحوم مفيد و نيز بر شرايط زمان وى حاكم بوده است. لذا مى‌بينيم كه گاهى بر كرسى كلام نشسته و در زمينه مسائل اعتقادى داد سخن داده و با نقل روايات مستند از چهره زشت بسيارى از حوادث تلخ تاريخ و وقايع شوم فرقه گراييهاى مذهبى كه بر سر اسلام و مسلمين رفته است، پرده برداشته؛ و بويژه در مسائل رهبرى، رفتار پاره‌اى از حاكمان را به محكمه نقد و بررسى كشانيده؛ و گاه مسيحا صفت از سر پند و اندرز آمده و با نقل و ايراد رواياتى چند.

[١] البته اين كار در زمان مرحوم شيخ صدوق نيز تا حدود زيادى انجام گرفته بود ولى در زمان مرحوم مفيد و پس از وى سيد مرتضى و شيخ طوسى باوج خود رسيد.

[٢] مؤلف، مجموع اين مناظرات را در كتاب« العيون و المجالس» ذكر كرده، و سيد مرتضى خلاصه آنها را در كتاب« الفصول المختارة» آورده است.

[٣] اين بخش، از مقدمه ترجمه كتاب« الفصول العشرة» بنام« ده انتقاد و پاسخ» با اندكى تغيير آورده شده است.