١٠. احیاء تفکر اسلامی یکی به این معنی است که اصول فکری اسلام را درباره جهان، انسان، اجتماع احیا کنیم و درباره این موضوعات سه گانه همانطور بیندیشیم که در تعلیمات اسلام است.

مثلًا قرآن جهان را به حق و به عدل برپا میداند و تخم خوشبینی به نظام جهان در افکار ما میپاشد، بدبینی و سوء ظن را از ما میگیرد، جهان را هدفدار میداند، طبیعت را در تکاپو به سوی خدا میداند، به عبث و باطل و لغو در نظام جهان معتقد نیست، درباره انسان او را بهره مند از روح خدا و خلیفة اللَّه و حامل امانتی که هیچ مخلوقی تاب تحمل آن را ندارد، و مکرّم به کرامت الهی، و او را مختار و آزاد و مسؤول میداند، سرشت او را بر پاکی و فطرت الهی میداند.

اجتماع یک موجود زنده است:

و درباره اجتماع معتقد است که اجتماع از خود حیات و قوانین مخصوص حیاتی دارد، عمر و ممات و اجل دارد، سلامت و بیماری دارد.

سرنوشت اجتماع در دست افراد است:

و از همه مهمتر اینکه سرنوشت اجتماع را دردست افراد اجتماع میداند که «إنَّ اللَّهَ لا یغَیرُ ما بِقَوْمٍ حَتّی یغَیروا ما بِأنْفُسِهِمْ»..

دعوت اسلام به طبیعت، تاریخ، سلوک یا تجربه دینی:

دیگر به این است که ببینیم اسلام به چه طرز تفکری دعوت کرده است و چه چیزهایی را به عنوان موضوع تفکر معرفی کرده است.

اینجاست که به قول اقبال میبینیم اسلام به طبیعت و تاریخ و تجربه درونی برای تفکر دعوت کرده است. مطالعه طبیعت و هم مطالعه تاریخ و هم مراقبت درونی از نظر اسلام راههای اساسی خداشناسی است. سَنُریهِمْ ایاتِنا فِی الْافاقِ وَ فی أنْفُسِهِمْ حَتّی یتَبَینَ لَهُمْ أنَّهُ الْحَقُّ..

١١. به همین دلیل که فکر، ریشه تصمیمات و گرایشهاست و برای اینکه ملتی را بخواهیم درست کنیم باید فکرش را درست کنیم و اگر بخواهیم خراب کنیم باید فکرش را خراب کنیم، اگر بخواهیم آن ملت را سوار شویم باید فکرش را برای سواری دادن آماده کنیم و اگر بخواهیم به آن ملت استقلال دهیم باید فکرش را مستقل کنیم، استعمار غربی که هدفش مطیع ساختن ملتها و خراب کردن انسانهاست در درجه اول در فکر خراب کردن فکرهاست، اندیشههای زنده و نیروبخش را میگیرد و بجایش اندیشههای ضعفآور و میراننده را میدهد.