یادداشت‌های استاد ط-صدرا - مطهری، مرتضی - الصفحة ٣٦٤ - انسان و اجتماع و تکامل اجتماع

یادداشتهای استاد مطهری، ج ١، ص: ٣٦٤

و تخصص بیشتر است که روابط اجتماعی و وابستگی افراد را به یکدیگر بیشتر میکند.

البته بعدها خود عادت به این گونه زندگی نیز مزید بر علت شده، قدرت زندگی در خارج از چنین اجتماعی را از انسان سلب میکند.

در اثر تکامل اجتماع، این تقسیم کار و تخصص و احتیاج و وابستگی و ضرورت مبادله، از افراد تجاوز کرده میان شهرها و از شهرها تجاوز کرده میان کشورها برقرار میشود. اینهاست که مانع میشود که کشورها بلکه قارهها از یکدیگر جدا زندگی کنند و تدریجاً زمینه حکومت واحد جهانی را فراهم میکند.

در (اصول علم اقتصاد) نوشین، ص ١١ میگوید: قانونی که اساس اقتصاد سرمایه داری و ارتباط دهنده مؤسسات تولیدی و محدودکننده اختیارات مالکین خصوصی است، مبادله است.

از بیانی که بوعلی در (اشارات) راجع به مدنی بالطبع بودن انسان میکند برمیآید که چنین فرض شده که انسان از اول طبعاً محتاج بوده به اجتماع مدنی که در آن مبادله مبتنی بر مالکیت خصوصی و قانونی که این مبادله را تنظیم کند وجود داشته باشد. بر این بیان ممکن است دو ایراد ذکر شود: اول اینکه امروز ثابت شده که در اول، زندگی اجتماعی اشتراکی بوده نه مبادلهای، دیگر اینکه آنچه مسلم است این است که انسان همیشه زندگی اجتماعی در حدود زندگی خانوادگی که حاکم بر آن عقل و عاطفه و شهوت رئیس خانواده بوده است، داشته است و آنچه بالطبع به آن محتاج است همین قدر است و بس.

جواب ایراد اول این است که کلام شیخ مبنی بر مالکیت فردی نیست، معاوضه [است] و معاوضه در اصطلاح شیخ بیش از این نیست که محصول کارها تقسیم شود خواه به نحو مالکیت اختصاصی یا اشتراکی و به هر حال احتیاج به قانون و تقنن هست، و اما ایراد دوم بعید نیست که وارد باشد.