یادداشت‌های استاد ط-صدرا - مطهری، مرتضی - الصفحة ١٢٥ - میدان آزادی و اراده انسان - سمینار دبیران علوم دینی در مشهد ٧/ ٦/ ٥٣

یادداشتهای استاد مطهری، ج ١، ص: ١٢٥

است و نظریه خود ما.

٥. اراده و فرق آن با میل و شوق و ملاک امتیاز انسان از حیوان.

دلیل مطلب چیست؟ اولًا وجداناً انسان در خود این حالت را احساس میکند. راز اینکه تهذیب نفس تهذیب نفس است این است که شهوات و میلها مغلوب واقعیتی دیگر به نام اراده میشود نه اینکه همان شهوت به چیز دیگر تعلق میگیرد. بعلاوه انسان اراده بر یک امر کاملًا مکروه مثل دوا یا قطع عضو پیدا میکند که به شدت طبیعت آن را طرد میکند و لهذا اراده عملی بر ضد طبیعت است.

٦. رابطه اراده با عقل و رابطه میل با حس.

٧. اما میدان آزادی و اراده انسان که با میدان میلها و با میدان نیروهای طبیعی مانند جاذبه، مغناطیس متفاوت [است؛] اینکه فعل جماد علی وتیرة واحده است، فعل نبات چند شاخه است، فعل حیوان علاوه بر این به تبع میل و غریزه و حس متنوعتر است و قابل این است که تغییر جهت از درون خود بدهد ولی به تبع میلها و احساسهای درونی خود و بس. پس برای جماد امکان تخلف نیست که یک کار خاص را انجام دهد یا ندهد، همچنین گیاه با همه تنوع، و هر دو اینها کارشان نوعی ارتباط با خارج است که در شرایط ثابت درونی و شرایط متغیر بیرونی کار خود را جبراً انجام میدهند، ولی حیوان بیشتر تابع شرایط درونی خود است و از بیرون تا حد زیادی آزاد است ولی اسیر درون خود است. انسان از این هم آزاد است [١] ٨. مسلمین- برخلاف امروزیها- آزادی به مفهوم اجتماعی را «حریت» و آزادی به مفهوم فلسفی را «اختیار» مینامیدند و درحقیقت بحث ما درباره اختیار است نه درباره آزادی به معنی حریت، و حریت را از «حَرّ» به معنی گرمی میدانستند.

پس نکشد ولی نمیتواند بر ضد میلش عمل کند. اما انسان میتواند حتی بر ضد میلش عمل کند ولی به هدایت (نه فشار) عقل.

[خوانده نشد]