فلسفۀ تاریخ ط-صدرا - مطهری، مرتضی - الصفحة ١٦٧ - ٥ روابط اجتماعی
ابزار تولید دسته جمعی جبراً اقتضا میکند جامه و لباسی را متناسب با خودش. اگر در این حد نگه دارید یکی از دو حال پیش میآید: یا ابزار تولید این قالب را میشکند، مثل بچهای که وقتی لباس تنگ تنش کنید کم کم آن را پاره میکند، یا اگر آن قالب خیلی قرص و محکم ایستادگی کند جلو رشد این را میگیرد.
ایندو با یکدیگر ناسازگار است، از آن چیزهایی که دنیای امروز خلافش را ثابت کرد؛ یعنی سرمایه دارها ثابت کردند که در عین اینکه ابزار تولید را در حد اعلا رشد میدهند و از کشورهای کمونیستی هم بیشتر رشد میدهند [مالکیت خصوصی پا برجاست.] نه مانع رشد ابزار تولید میشود نه رشد ابزار تولید توانست این روبنا را- که به عقیده اینها خواه ناخواه باید دگرگون بشود- از بین ببرد، و اینها هم دیگر اصلًا امیدی به اینکه یک چنین انقلابی بشود ندارند؛ یعنی از جاهایی که دیگر بکلی این حرف منسوخ است اینجاست.
- شما خود علیت را تعریف نفرمودید. اگر علیت معنایش وجود دادن است در آن صورت خیلی چیزها دیگر علت نیست، پدر علت فرزندش نمیشود.
استاد: البته یک وجود دادن به آن مفهومی است که فلاسفه ما میگویند. ولی یک وجود دادن به این معناست که اگر الف نمیبود ب وجود پیدا نمیکرد ولی اگر ب هم نبود باز الف وجود داشت؛ همان علل معدّه، ولی در علل معدّه هم مرتبه علت یک مرتبهای است غیر از مرتبه معلول. اگر این پدر وجود نمیداشت این پسر قطعاً نبود ولی [اگر] این پسر نبود هم این پدر وجود داشت. آن وقت در همین جا که پدر چنین رابطهای با فرزند دارد در عین حال فرزند هم روی همین پدر اثر میگذارد.
- پس این را میشود به این صورت بگوییم: در مورد علل معدّه تأثیر متقابل میتواند وجود داشته باشد.
استاد: بله، همینطور است.