فلسفۀ تاریخ ط-صدرا - مطهری، مرتضی - الصفحة ١٦١ - شیوه تولید فردی و جمعی

٣. وجه تولید

بعد ما میآییم سراغ کلمه «وجه تولید» که این وجه تولید را هم اینها زیاد به کار میبرند. (حتماً شما باید لغات اصلی فرنگی اینها را به دست بیاورید و با رجوع کردن به مدارک اصلی، تعریف اینها را کاملًا به دست بیاورید که اگر در این ترجمهها اشتباهی هست منشأ اشتباه ما نشود.) وجه تولید خیال میکنم با شیوه تولید یکی باشد. مقصود چگونگی تولید است. شیوه تولید و وجه تولید- که به چگونگی مربوط میشود- علی الظاهر مانند اینکه شیوه تولید یک وقت فردی است، یک وقت اجتماعی.

شیوه تولید فردی و جمعی

در قدیم زمستان که میشد دهاتیها، اغلب همین زارعها، مرد و زن چون بیکار بودند کارشان نخریسی بود. مردها هم همینطور که بیکار بودند یا پیرمردهایی که دیگر کارهای سنگین نمیتوانستند بکنند اغلب میآمدند همان جلو کوچه، دم دکانها جمع میشدند، حرف هم که میزدند هر کدامشان یک دیگلون در دست داشتند (جَلَک هم به آن میگفتند [١]) و مشغول رشتن نخ میشدند. این یک کار فردی است. یک فرد بدون احتیاج به هیچ فرد دیگری یک مقدار پشم یا پنبه بر میدارد، چوب یا سنگی را هم بر میدارد (دیگلونها چوبهای ساخته شده مخصوص برای این کار بود، گاهی هم با تکه سنگ این کار را میکردند)، کار فردی انجام میدهد. این شیوه تولید یک شیوه فردی است.

در کشاورزی، هم شیوه فردی وجود دارد هم شیوه جمعی. مثلًا یک نفر به تنهایی میرود دنبال دیمه کاری، همه کارها را از اول تا آخر خودش به تنهایی انجام میدهد. ولی یک شیوههای جمعی هم به وجود میآورند که آن صورت تکامل یافتهاش است. در خراسان آن گروه را میگویند «صحرا». فریمان ما از آن قدیمها بیست و چهار صحرا داشت. هر صحرایی تشکیل میشد از یازده انسان و پنج جفت گاو. پنج انسان را «دهقان» میگفتند. هر دهقانی سرو کارش با یک جفت گاو بود. مثلًا با آنها به زراعت میرفت، کشت میکرد، زمین را میراند، یا یک کارهایی