فلسفۀ تاریخ ط-صدرا - مطهری، مرتضی - الصفحة ١٥١ - تعدیل مارکس و انگلس در نظریه جبر اقتصادی

٢ مادیگرایی تاریخی

تعدیل مارکس و انگلس در نظریه جبر اقتصادی

عنوان بخش دوم این بود: «حتمیت اقتصادی به شکل مطلق آن». این همان مطلبی است که شاید در جلسه پیش هم بحث شد که مارکس در ابتدا این اصالت اقتصاد و جبر اقتصادی را به شکل افراطیتر مطرح کرد. همان کلمه «زیربنا» را که به کار برد به این معنا بود که اصلًا تنها علت و اساس اقتصاد است و همه چیز دیگر طفیلی محض. ولی بعدها خودش با انگلس تعدیل یا تعدیلاتی وارد آورد و حتی انگلس اعتراف میکند که ما در ابتدا مقداری در این مسئله تند رفتیم.عبارتهایش را خواهیم خواند. بعد میگوید دو تعدیل در این تز وارد شد، یکی در شکل ارائه آن و یکی در محتوای آن. شکل ارائه، یعنی طرز بیان، مطرح نیست و مسئله مهمی نیست. تعدیل در محتوا، به این معنا که باز از یک اصل دیگر دیالکتیکی استفاده کردند که همان «اصل تأثیر متقابل» بود. اصل تأثیر متقابل درواقع این است که هیچ چیزی علت محض نیست و هیچ چیزی هم معلول محض نیست. هر علتی در معلول خودش اثر میگذارد، معلول هم در علت اثر میگذارد؛ یعنی هر علتی علت است برای معلول خودش و معلول است برای [معلول] خودش. هر علتی از معلول خودش اثر میپذیرد؛ چنین چیزی. از همین اصل استفاده کردند، گفتند اگرچه اقتصاد زیربناست