دیگر حتی روی تک حیاتی [بودن] تکیه نکردهاند. حتی مذهبیها هیچ وقت نمیآیند بگویند روح مطلق حاکم بر تاریخ روح مذهبی است و باقی دیگر همه تابع و طفیل. در خود مذهب خلاف این آمده است چون میگوید از فجر تاریخ تا کنون همیشه میان حق و باطل ستیز بوده است، یعنی میان گرایش کنندگان به دین و مذهب و معاندین و مخالفین همیشه جنگ و ستیز در کار بوده است. از همان اول تاریخ، از هابیل و قابیل که شما شروع کنید، او به عنوان یک مؤمن و این به عنوان یک غیرمؤمن، [این دو گروه در جنگ و نزاع بودهاند.]

جنگ هابیل و قابیل از نظر قرآن جنگ مؤمن و غیرمؤمن است نه جنگ اقتصادی، جنگ حق و باطل است، یعنی جنگ به اصطلاح انسانی است. همینطور دوره به دوره همیشه پیغمبران میآمدند در مقابل [مخالفین] قیام میکردند.

بیان عرفا درباره ماهیت تاریخ

بنابراین در منطق مذهب این طورنیست که ماهیت تاریخ فقط و فقط مذهبی محض باشد و باقی دیگر تابع و طفیلی، بلکه همیشه جنگ مذهب و ضد مذهب بیان شده است. بله، عرفا به یک شکل دیگر [ماهیت تاریخ را مذهبی میدانند.] ولی آنها مذهب [را] به این صورت که ما میگوییم نمیگویند، به یک صورت تقریباً شعور باطن مانند، [مطرح میکنند.] آنها اصلًا ماهیت تاریخ را مذهبی میدانند اما نه مذهبی به این معنا که الآن ما داریم میگوییم، مذهبی به معنی دیگری.

میگویند انسان به حسب غریزه خودش هرچه را که بخواهد در واقع آن حبّ خداخواهی است که او را به آنجا کشانده. یک نوع خطای در تطبیق است، اشتباه میکند؛ یعنی او یک محبوب و مطلوب بیشتر ندارد، گاهی از خطای در تطبیق سراغ این و آن میرود. بت پرست هم که بت میپرستد، در شعور ناآگاه خودش در جستجوی خداست و خدا را میپرستد. در همان حالی که با خدا و خداپرستی مبارزه میکند، این شعور ظاهرش است که با شعور باطن و شعور مخفی خودش مبارزه میکند. محیی الدین عربی میگوید: «ما احبّ احدٌ غیرَ خالقِه» هیچ کس در دنیا غیر از خالقش را دوست نداشته «و لکنّه تعالی احتجب تحت اسم زینبَ و سُعادَ و ...» خدا زیر این نامها پنهان است. مذهب به این معنا غیر از این مسئلهای است که ما الآن طرح میکنیم، به آن معنا که قرآن طرح کرده است. به معنایی که قرآن طرح کرده دیگر فرعون مذهبی نیست،