دیگر. آن وقت آیا وجود عینی اصیل است و وجود ذهنی تابع، یا وجود ذهنی اصیل است و وجود عینی تابع، یا هر دو اصیل است؟ از این حرفها مطرح میشود. ولی در فلسفه هگل اصلًا مسئله دو وجود مطرح نیست، مسئله ذهن و عین مسئله وحدتِ دو چیز است، مثل این که دو چهره از یک چیز است. ذهن همان عین است و عین همان ذهن. بنابراین هگل را ما اگر هم «مادیگرا» نتوانیم بنامیم ولی «ذهن گرا» و به قول اینها «پندارگرا» هم نمیتوانیم بنامیم؛ کما اینکه در باب این مسئله که اصلًا آیا هگل الهی بوده یا الهی نبوده است، شاید دیده باشید که خیلی ضد و نقیض حرف میزنند. بعضی به او به چشم یک نفر الهی نگاه میکنند چون خودش هم صحبت خدا و [این مسائل] را زیاد میکند، و بعضی دیگر او را به صورت یک فیلسوف منکر خدا میدانند و حتی بعضی مدعی میشوند که او، هم ایده آلیست است هم منکر خدا، در حالی که هیچکدام از اینها نیست. او در همان دیالکتیک خودش به اصولی قائل است که بیشتر به حرفهای وحدت وجودیها شبیه میشود؛ یعنی به خدایی که حتی آن خدا را به صورت خالق و آفریننده عالم و مجزای از عالم قائل بشود، به اینچنین خدایی معتقد نیست ولی به خدایی که در عین حال در همه عالم هست، به آن شکلی که خودش قائل است، به یک چنین خدایی قائل و معتقد است که احیاناً به او «روح مطلق» میگوید؛ و لهذا اینجا یک تعبیر خوبی دارد که فلسفه هگل را فلسفه بیخدایی تلقی نمیکند، به قول خودش فلسفه «همه خدایی» است. اما این همه خدایی همان همه خدایی مخصوص خود هگل [است] نه آن جور همه خدایی وحدت وجودی به آن شکلی که در میان وحدت وجودیهای خود ما هست.

می گوید فلسفه مارکس از پندارگرایی هگل به سوی مادیگرایی تحول پیدا کرد ولی این تحول در یک مرحله صورت نگرفت، در دو مرحله صورت گرفت. یک مرحله به دست فویرباخ و مرحله دوم به دست مارکس. فویرباخ هم خودش یکی از شاگردان و پیروان هگل است ولی در عین حال در بعضی قسمتها پیشوای مارکس و انگلس شمرده میشود. اولین بار فویرباخ این فلسفه را- به قول این کتاب- از همه خدایی به خدا ناگرایی برگرداند، که مارکس و دیگران هم قبول کردند که او بود که فلسفه هگل را از شکل ایده آلیستی به شکل ماتریالیستی درآورد، یعنی در واقع آن جوهر فلسفه هگل را- که به قول اینها ایده آلیسم بود- تبدیل به ماتریالیسم کرد. ولی البته مارکس و انگلس هم، خود مارکس بالخصوص، نمیخواهند بگویند که او