اختراع میشود، یک راهی به دست میآوریم که با کار کمتر و هزینه کمتر کالای مرغوبتر به وجود میآوریم و در نتیجه میتوانیم این کالای مرغوبتر را به قیمت ارزانتر به بازار ببریم، آیا این منجر به شکست آن یکی میشود یا نمیشود؟ قطعاً منجر به شکست آن میشود. ولی آیا در اینجا یک جبری در کار است؟ با اینکه قطعیت هست ولی آیا جبر در کار است؟ یعنی انسانها نمیتوانند با این جریان مبارزه کنند؟ یعنی اگر هم بخواهند جنس نامرغوبتر را به قیمت گرانتر بخرند و جنس مرغوب را به قیمت ارزانتر نخرند، نمیتوانند؟ نه، با اینکه میتوانند ولی نمیکنند و لهذا اگر یک وقتی یک جریان فوق العادهای پیش بیاید، مثلًا جنس مرغوب ارزان مال خارج باشد و جنس نامرغوب گران مال داخل باشد، برای اینکه نفوذ خارجی را قطع کنند تصمیم میگیرند جنس نامرغوب گران خودشان را مصرف کنند. در یک چنین جریان فوق العادهای انسانها این کار را میکنند ولی در غیر آن نمیکنند. اگر بگوییم چرا، میگویند مگر دیوانهاند که بکنند، نمیگویند اختیارش را ندارند. در اینجا اگر [از او سؤال کنیم،] تأیید میکند؛ میگوییم تو چرا جنس نامرغوبتر را به قیمت گرانتر نمیخری و جنس مرغوبتر را به قیمت ارزانتر [میخری]؟

میگوید مگر دیوانهام، [نمیگوید] اختیار ندارم؛ یعنی عقلش حکم میکند که این کار را بکند. این قطعیت هم بر اساس اختیار است نه جبر. مسئله جبر غیر از مسئله اختیار [و نخواستن] است.

انسانها به حکم اینکه عاقلند و به حکم اینکه با اراده هستند و به حکم اینکه عقل میگوید همیشه راه سهلتر و آسانتر و باصرفهتر را طی کن، یعنی عقل همیشه میگوید اگر میخواهی به مقصدی بروی اقصر فواصل را طی کن نه اطول آن را، به حکم عقل خودشان و به حکم اختیار خودشان اقصر فواصل را طی میکنند و میروند. وقتی ما میگوییم «جنس مرغوبتر و به قیمت ارزانتر» یعنی اختیار اقصر فواصل. همین را به صورت مثال در میآوریم: یک جادهای از اینجا کشیدهاند تا قم [به طول] ١٤٠ کیلومتر، راهی پرپیچ و خم؛ یک دفعه آمدند یک جاده مستقیم اتوبان کشیدند، به جای ١٤٠ کیلومتر ١٢٠ کیلومتر؛ بدیهی است که این راه آن راه را شکست میدهد. قطعی هم پیش بینی میشود که آن راه متروک خواهد شد، ولی آیا این معنایش این است که جبر پیش آمده است، دیگر انسانها مجبورند از این راه بروند؟ نمیتوانند در مقابل این جریان مبارزه کنند؟ نه، میتوانند و نمیکنند. «میتوانند و نمیکنند» غیر از «نمیتوانند» است.