فقط همان ابزار بدانیم، یعنی جبراً باید قائل بشویم که مثلًا انسانهای قرن بیستم چون با ابزارهای متکاملتری سروکار دارند یا سازنده ابزارهای کاملتری هستند (بخصوص در سازندهها) و آن ابزارها هم انسانها را میسازند جبراً در انسانیت هم کاملتر از انسانهای قرون گذشته هستند. آیا این حرف منطقی است که همه انسانهای این قرن بر انسانهای قرون گذشته تقدم دارند حتی در انسانیت؟ از این بالاتر، پس ملاک تکنیک است، چه تفاوتی هست میان تکنیک پیشرفته سرمایه داری و تکنیک پیشرفته ضدسرمایه داری؟ بلکه الآن در دنیای امروز میبینیم تکنیک سرمایه داری پیشرفتهتر هم هست. بنابراین ما یک سرمایهدار را و انسانهای وابسته به سرمایه داری را باید از همه انسانهای دیگری که در دنیا هستند از جمله خود کمونیستها کاملتر تلقی کنیم، چون ما دیگر چیزی ورای این نداریم: انسان ساخته کار خودش است، ساخته ابزار خودش است و به هر درجه که ابزارش تکامل پیدا میکند خودبه خود ابزار انسان را میسازد. بسیار خوب، ابزار انسان را ساخته؛ ما نمیتوانیم بگوییم «الّا انسان سرمایهدار»؛ استثناپذیر نیست. همه انسانها اینطور هستند؛ انسان ساخته ابزار خودش و ساخته کار خودش است. آنها مگر کار نمیکنند؟ اینها اگر کار میکنند آنها هم کار میکنند. کار آنها هم در سطح عالی و در سطح بالا قرار گرفته است.

این یک مطلب بود در باب مسئله پرکسیس که آقایان مطرح کردند که ابزار انسان در گرو کار انسان است و شخصیت انسان هم در گرو ابزار کارش است و به هر مقدار که ابزار تکامل پیدا کند شخصیت تکامل پیدا میکند. این خودش انسانیت را به بن بست میرساند، [زیرا] در این صورت چرا ما اینها را انسانهای جانی، انسانهای ضدانسان بنامیم؟ همیشه جنایتکارهای دنیا از نظر ابزاری پیشرفتهترین انسانها بودهاند، در عین حال از نظر غیرابزاری منحطتر. فرعون در زمان خودش از نظر ابزاری پیشرفتهتر بود یا فلان اسیر بنی اسرائیلی، که اصلًا نمیدانست در دنیای صنعت آن روز- که در حد خودش صنعت پیشرفتهای بوده- چه خبر هست؟

مطلب دیگری که در اینجا میگویند و از حرفهای خیلی معروف خود مارکس است این است:در تعریف فلسفه که فلسفه چیست، میدانیم که نظریات مختلفی ابراز شده است. به قدری در جواب «فلسفه چیست؟» نظرها مختلف است که ما در عمل میبینیم در واقع فقط لفظ مشترک است معنا مختلف؛ یعنی همه نخواستهاند یک چیز را تعریف کنند، هر گروهی یک چیز را خواسته تعریف کند. یک وقت