بیرون از وجود خودش جستجو میکند. آن انسان آرمانی یعنی انسان آرزویی همان خداست. پس در واقع آنچه خود داشت از بیگانه تمنا کرد یعنی از بیرون تمنا و جستجو کرد. به عقیده فویرباخ از اینجا فکر خدا پیدا شد. بعد وقتی که منبع این نیکیها و خوبیها و فضیلتها را در بیرون از خودش پنداشت و فرض کرد- به قول نویسنده- در یک آسمان آرمانی آن را بیرون افکند. آن وقت به همین قناعت نمیکند که آن را به صورت یک فکر قبول کرده باشد. میگوید اگر همین مقدار بود یک نیم مصیبتی بیشتر نبود.

مصیبت آن وقت کامل میشود که بعد در مقام عمل شروع میکند در مقابل همان موجودی که او را از خود بیرون افکنده و فرض کرده، اظهار اطاعت و فرمانبری میکند، اظهار تسلیم میکند، اظهار خضوع میکند، پرستش میکند و تسلیم او میشود. در واقع شخصیت خودش را از دست میدهد.

آن وقت دیگر این [انسان] به خودش تعلق ندارد، به او تعلق دارد، یعنی [این امر] منشأ از خود بیگانگی میشود.

البته- قبلًا هم عرض کردیم- این کلمه «از خود بیگانگی» را برای اولین بار هگل مطرح کرده است ولی نه در این مورد. فویرباخ برای اولین بار آمد این حرف را زد که دین منشأ ازخود بیگانگی است (به همین بیانی که عرض کردم) و معانی و مفاهیم دینی منشأ ازخود بیگانگی هستند. دین منشأ ازخود بیگانگی میشود و انسان را از فضیلتهای خودش و هرچه دارد تهی میکند و انسان میخواهد تمام اینها را به ماوراء و غیر خودش نسبت بدهد و آنچه که در خودش هست همه را بدی میبیند و آنچه که در غیر هست همه را نیکی میبیند. این «ازخودبیگانگی» است. این از آن حرفهایی است که خیلی دنیا را تحت تأثیر قرار داده است. حتی بسیاری از دیندارها که همیشه وقتی در این گونه موقعیتها قرار میگیرند چون راه حل مشکل را نمیدانند تسلیم میشوند، میگویند اصلًا در عبادت هم آدم نباید حالت خضوع و تسلیم به خودش بگیرد و مرتب اظهار عجز و لابه کند؛ نه، انسان باید وقتی که دعا هم میکند با مشت گره کرده دعا کند (خنده حضار) برای این که اگر غیر این باشد از خود بیگانه شده است. از این چرت و پرتها میبافند و به همدیگر میگویند. (این سخنان نتیجه ریشه یافتن این مزخرفاتی است که اینها میگویند.) من شنیدهام، گاهی این حرفها را میزنند که اصلًا در حال دعا هم آدم نباید آن قدر حالت ذلت و انکسار و بدبختی و فلاکت به خود بگیرد؛ انسان شخصیتش را در مقابل خدا هم باید حفظ کند و الّا از